- शुभांगी मिश्रा
ती एकटी नव्हती, पण तिच्यासोबत कोणी उभं राहिलं नाही. ती ओरडत नव्हती, पण तिचा प्रत्येक व्हिडिओ, तिच्या शरीराच्या हालचाली, तिच्या चेहऱ्यावरील बिनधास्तपणा... हे सगळं तिच्या विरोधात एक मोठा गुन्हा ठरलं. एक समाज तिला तिच्या पेहरावावरून, तिच्या मोकळ्याढाकळ्या वागणुकीवरून तिला शिक्षेस पात्र ठरवत होता. शेवटी तिचं प्रेत एका बंद कारमध्ये सापडलं, तिचा गळा आवळून तिला ठार करण्यात आलं होतं… नाव कमल कौर.
30 वर्षांच्या आसपास असलेली कमल कौर एक यूट्यूबर होती, एक सोशल मीडिया इन्फ्लुएंसर. तिच्याकडे लाखो फॉलोअर्स होते. पण आज तिच्या मृत्यूवरचं मौन लाखांनी पाळलं आहे.
(कमल कौर… अश्लील कंटेटचा आरोप ठेवून तिची हत्या करण्यात आली.)
अभिव्यक्तीचा गळा आवळणारे हात
पंजाबमधील भटिंडा शहर... इथं भर उन्हात एका पार्किंग लॉटमध्ये एक दुर्गंधीयुक्त कार सापडते. कारच्या आत, कोमलचा मृतदेह तीन दिवसांपासून पडलेला असतो. तिचं नाव, तिचं आयुष्य, तिच्या पोस्ट्स, तिचं वर्तन या साऱ्यांचीच मग चौकशी व्हायला सुरुवात होते. पण शोकांतिका ही असते की ही चौकशी तिच्या खुनाची नाही, तर तिच्या 'शुद्धतेची' होते.
कमल कौर या यूट्यूबरच्या हत्येचा आरोप अमृतपाल सिंह मेहरोन नावाच्या एका व्यक्तीवर ठेवण्यात आलेला आहे. हा अमृतपाल जो स्वतःला शिख पंथाचा रक्षक म्हणवतो आणि अश्लीलतेविरुद्ध धर्मयुद्ध छेडल्याचा दावा करतो. एका 15 मिनिटांच्या व्हिडिओमध्ये अमृतपाल कमलच्या हत्येची जबाबदारी घेतो. पारंपरिक निहंग वेशात, थेट कॅमेऱ्यात बघत तो म्हणतो, "फक्त भटिंडाच नव्हे, प्रत्येक शहरात असे पार्किंग लॉट्स आहेत आणि लक्षात ठेवा, प्रत्येक वेळी शव सापडेलच असं नाही."
संबंधित लेख वाचा: 1) पाकिस्तानला जाणारी ज्योती मल्होत्रा एकमेव युट्युबर नाही… अनेक ‘जाट’ युट्युबर्स वाघा बॉर्डर पार करतात, पण नेमकं कशासाठी? |
अमृतपालच्या या धमकीमुळे केवळ भटिंडाच नव्हे तर सबंध पंजाबमधील वातावरण ढवळून निघालं आहे. पंजाबमधील युट्युबर्स, इन्फ्लुएंसर्स, विशेषतः ग्रामीण भागातील महिला आता थरथर कापत आहेत. कमल कौरच्या खुनानंतर अनेकांनी आपल्या पोस्ट्स डिलीट केल्या. काहींनी माफीचे व्हिडिओ पोस्ट केले तर काहींनी स्वतःला घरात कोंडून घेतलं. काहींनी स्वतःजवळ शस्त्र ठेवायला सुरुवात केली.
कमल कौरनंतर आता चंद सिंह, दीपिका लूथरा, प्रीत जट्टी यांसारख्या अनेक सामान्य कुटुंबांतून आलेल्या युवक-युवतींना ज्या युट्युबर इन्फ्लुएंसर्स, आहेत त्यांना थेट धमक्या मिळायला सुरूवात झाली आहे. त्यांच्या पोस्टवर "आता पुढचा नंबर तुमचा’’ अशा धमक्या यायला लागल्यात.
एका ‘जाहिराती’त लपलेला सापळा
ही केवळ धमकी नव्हती, ही होती अभिव्यक्तीच्या मुस्कटदाबाची सशस्त्र घोषणा. दीपिका लूथरा, अमृतसरमधली एक तरुण क्रिएटर. तिला एका मोबाईल स्टोअरच्या जाहिरातीसाठी कॉल येतो. अॅडव्हान्स म्हणून 2,000 रुपये पाठवले जातात. ती ठरलेल्या ठिकाणी पोचते... आणि तिच्यासाठी लावण्यात आलेल्या सापळ्यात अडकते. नील वस्त्रधारी काही निहंग पुरूष तिची गाडी अडवतात, तिचा फोन हिसकावतात. दीपिकाच्यासोबत असलेल्या कॅमेरामनला डांबून ठेवलं जातं. तिच्या पोस्ट्सवरून तिला जाहीर माफी मागायला लावतात. तिचा गुन्हा? काही "डबल मीनिंग" कंटेंट. म्हणजे समाजाच्या नेमक्या नैतिक चौकटीत न बसणं हा असतो.
(कमल कौरची हत्या करणारा अमृतपाल सिंह मेहरोन.)
दीपिकाचं म्हणणं स्पष्ट आहे. ती म्हणते, " ते म्हणाले की, फक्त माफी नाही, तर माझं सगळं सोशल मीडिया अकाउंट डिलीट करावं लागेल. पण माझं सगळं उत्पन्न ह्याच्यावर चालतं. माझ्या कामाचं साधनच माझं सोशल मीडिया होतं. हे मी बंद केलं, तर जगणं कसं?"
तिचा गुन्हा फक्त इतकाच होता परंतू ती त्या गटाच्या नैतिक चौकटीत बसत नव्हती. त्या पुरुषांसाठी तिचं जगणं महत्त्वाचं नसतं तर तिचं गप्प होणं महत्त्वाचं असतं.
कमल कौर: एकटेपणाच्या सावलीत हरवलेलं नाव
कमल कौर, मूळ नाव कंचन कुमारी, लुधियानाच्या लक्ष्मण नगर भागात मोठी झाली. उत्तर प्रदेश आणि बिहारहून आलेल्या स्थलांतरित कामगारांचा दाट वस्तीचा परिसर. तिचं घर, तिचं बालपण, तिची परिस्थिती… सगळं तिच्या समाजात ‘इतर’ म्हणून ओळखलं जाणारं. मात्र, तिच्या निर्घृण हत्येनंतरही तिच्या शेजाऱ्यांनी तिच्या आठवणींकडेही पाठ फिरवली. तिच्या मृत्यूनंतरही तिच्या शेजाऱ्यांनी मौन राखलं.
“ती वेगळीच राहत होती. आम्ही फारसे बोलतही नव्हतो,” असं त्या भागातील एका किराणा दुकानदाराने सांगितलं.
कमलचं प्रेत घरी परतलं नाही. तिचे अंत्यसंस्कार भटिंडामध्येच करण्यात आले. कमल कौरच्या इंस्टाग्रामवर लाखो लोक होते. तिचे 4.27 लाख फॉलोअर्स होते. युट्यूबवर 3.39 लाख सब्स्क्राइबर्स, फेसबुकवर 7.7 लाख लोक तिला फॉलो करत होते. ती कुटुंबाची एकमेव कमावती व्यक्ती होती. तिच्या ‘कस्टम व्हिडिओज’, ‘पेड सब्स्क्रिप्शन’, ब्रँड प्रमोशन आणि इतर डिजिटल उपक्रमांतून ती घराचा गाडा हाकत होती. तिचे भाऊ बेरोजगार होते, तिच्या आईला श्वास घेण्याचा त्रास होता.
“आमच्यावर खूप मोठं आभाळ कोसळलं आहे, कृपया आम्हाला एकटे सोडा,” असं तिच्या बहिणीने मीडियाशी बोलताना फक्त एवढंच सांगितलं.
(कमल कौरसारख्या अनेक इन्फ्लुएंसर्सना धमकावणाऱ्या अमृतपालला पोलिसांनी अटक केली आहे.)
कमल कौरची शेवटची इंस्टाग्राम पोस्ट
“No emotion, no love, no f. Only doubt doubt doubt is left.”**
या पोस्टवर 3,800 पेक्षा जास्त कमेंट्स आल्या. काहींनी ‘वाहेगुरू’ लिहून हळहळ व्यक्त केली, तर काहींनी मात्र तिच्या मृत्यूला योग्य ठरवलं. “जर हीच चूक असेल, तर गन-गर्ल्स-ड्रग्स गाणारे कलाकार अजूनही जिवंत का?” अशा अनेक प्रतिक्रियांनी कमेंट सेक्शन तुडुंब भरलेलं आहे.
“तिला बरंच आधीच ठार केलं पाहिजे होतं,” असं अमृतपाल मेहरोन आपल्या व्हिडिओत थेट म्हणतो.
1980 च्या दशकाची आठवण…
1984 च्या दशकात, जेव्हा पंजाबी गायक अमर सिंह चमकीला आणि त्यांच्या सहकलाकार अमरजोत कौर यांची दिवसाढवळ्या हत्या झाली होती, तेव्हाही धर्माच्या नावावर टाकलेला बुरखा हिंसाचाराचा पोशाख झाला होता. आता पुन्हा तसाच एक काळ समाजाच्या भिंतीवर सावली टाकत आहे. हे सगळं वाचताना आणि पाहताना, 80च्या दशकातील अमर सिंह चमकीला आणि अमरजोत कौर यांच्या दुर्दैवी हत्येची आठवण होते. गायक, कलाकार मंडळींना धर्माच्या नावावर धमकावलं जात होतं. 8 मार्च 1988, चमकीला दांपत्याची मोटरसायकलवरून गोळ्या घालून हत्या करण्यात आली. आता तेच दृश्य पुन्हा सोशल मीडियाच्या माध्यमातून आपल्या डोळ्यांसमोर घडतंय.
(युट्युबर दीपिका लूथरा… जिला माफी मागायला लावली.)
पंजाब विद्यापीठाचे राजकीय विश्लेषक डॉ. रोंकी राम म्हणतात, “या सगळ्याच्या मुळाशी अमृतपाल सिंह (सध्याचा विवादास्पद धार्मिक गुरू आणि खासदार) आहे. सोशल मीडियावर उगम पावलेलं हे विजिलांटिझ्म पंजाबमध्ये एक नव्या स्वरुपाची कट्टरता रुजवत आहे. सोशल मीडियावरचे सध्याचं नैतिक पोलिसिंग हे अमृतपाल सिंहसारख्या लोकांकडून पेरलं गेलेलं विष आहे आणि तेच विष मेहरोनसारखे लोक आता काढत आहेत.”
कमल कौरचं कंटेंट कधी कधी ‘पीजी-रेटेड’ किंवा सौम्य लैंगिक संकेत देणारं होतं. खोल गळ्याचे ड्रेस, शॉर्ट्स, नृत्य. पण काही हटवलेल्या पोस्ट्स मात्र त्यापेक्षा अधिक पुढे जाणाऱ्या होत्या आणि त्यामुळेच अनेकांनी त्याला ‘देसी ओन्ली फॅन्स’सारखी मोजणी दिली. ‘ओन्ली फॅन्स’ ही एक पॉर्न वेबसाईट आहे. हे केवळ प्रसिद्धीसाठी नव्हतं तर कमल कौर त्यातून पैसे कमवत होती.
‘ओन्ली फॅन्स’सारख्या प्लॅटफॉर्म्सवर भारतातून दर महिन्याला 1.5 कोटी लॉगिन्स होतात, असा ‘Statista’चा अंदाज आहे. या पार्श्वभूमीवर, महिला कंटेंट क्रिएटर ख्याति श्री म्हणतात की, “या महिला केवळ जिवंत राहण्यासाठी, आर्थिक स्वावलंबनासाठी, समाजानं दिलेल्या सीमांचं भांडवल करून जगत आहेत. मुळात ‘सेक्स कल्चर’चा आरोप करणं हेच पुरुषी मनोवृत्तीचं प्रतीक आहे. पुरुष याच गोष्टी करतात, तेव्हा त्यांना ‘बोल्ड’, ‘बिझनेसमन’ म्हटलं जातं. आपल्या समाजात स्त्रीची कामुकता ही शिक्षा देण्याची गोष्ट ठरते, पण पुरुषाचं विकृतीकरण मनोरंजन ठरतं. "या महिला ‘मेल गेज’ (पुरुषी नजरे)ला नकार न देता त्याचं अर्थशास्त्र समजून घेतात. त्या स्वतःची आर्थिक स्वतंत्रता शोधतात, आणि हेच समाजाला पचत नाही."
धर्माच्या मुखवट्याखाली क्रूरता
अमृतपाल मेहरोनच्या मते कमल कौरची हत्या “योग्य” होती. कमलची हत्या केल्यानंतर त्याने एक व्हिडिओ पोस्ट केला होता. त्याच्या व्हिडिओमध्ये कमल कौरच्या काही जुन्या क्लिप्स एकत्र करून मांडल्या आहेत, ज्यात कमल म्हणते, “गंदी बात करनी है तो कॉल करो,” दुसऱ्या एका क्लिपमध्ये ती ‘चमकीला’चं गाणं लावून आंघोळ करते आणि तिसऱ्या क्लिपमध्ये ती ‘प्यूबिक हेअर’ शेव करण्याबद्दल बोलते.
“पंजाबी संस्कृतीचं रक्षण करणं हे माझं काम आहे,जर असं कुणी पुन्हा काही केलं, तर लक्षात ठेवा…” असं अमृतपाल थेट जाहीर करतो.
(धमकी मिळाल्यानंतर जीव वाचवण्यासाठी युट्युबर चंद सिंहने खासगी सुरक्षारक्षक तैनात केले आहेत.)
अमृतपालच्या या व्हिडिओच्या शेअरिंगनंतर काही कट्टरपंथी पेजेसने कमल कौरच्या हत्येचं खुलेआम स्वागत केलं. "सोशल मीडिया अशा घाणीनं भरून गेलंय. जे झालं, ते योग्यच." अशी कमेंट एका फेसबुक पेजवर आढळते. कमल कौरच्या हत्येच्या समर्थनासाठी वापरलेली विधाने हृदय विदारक होती. ज्ञानी मलकित सिंह यांनी म्हटलं की, “जे लोक शिख नाव लावून अश्लीलता करतात, त्यांचं असंच व्हायला हवं.”
भीती, बंदुका आणि माफीनामे
प्रीत जट्टीसारख्या तरुण इन्फ्लुएंसर्सना धमक्या येतात… “जर तू पुन्हा डान्स करताना दिसलीस, तर बघ.” ती तिचे व्हिडिओ डिलीट करते, माफीनामा देते. तिचं बाळ फक्त पाच महिन्यांचं आहे आणि तिच्या डोळ्यांत अजून पाणी आहे.
दीपिका लूथराला केवळ धमकी नाही तर एक सापळा रचून, तिच्या आत्मसन्मानाचा छळ केला जातो. “मी सगळं डिलीट केलं, तरी ते थांबत नव्हतं.”
चंद सिंहसारखे पुरुष क्रिएटर्ससुद्धा बंदुकीच्या संरक्षणाखाली फिरतात. “माझी चूक होती, मी माफी मागितली,” असं ते म्हणतात, पण त्यांचा आवाज आता त्यांच्या राइफलधारी सुरक्षारक्षकांपेक्षा लहान वाटतो.
कट्टरतेविरुद्ध बोलणाऱ्या बाबा बूटा सिंह यांच्यावर दिवसाला शंभरपेक्षा जास्तमिस्ड कॉल्स येतात. धमक्या, शिव्या, आणि व्हिडिओ डिलिट करा” अशा धमकावणाऱ्या विनंत्या… “मी खालिस्तानी विचारधारेला विरोध करतो, म्हणून मला शांत करण्याचा प्रयत्न होतोय,” असं बाबा बूटा सिंह स्पष्ट सांगतात. त्यांच्या घरासमोर पोलीस सुरक्षा तैनात आहे.
(स्वत:ला शिख समाजाचा धर्मरक्षक समजणारा अमृतपाल सिंह मेहरोन.)
ही केवळ कमलची हत्या नव्हे, तर…?
कमल कौर एक व्यक्ती होती, एक स्त्री, एक आवाज. पण तिची हत्या तिच्या व्यक्तिमत्वासाठी नव्हती, तिच्या ‘असण्याच्या’ मार्गासाठी होती. कमलला फक्त सोशल मीडियावरून हटवायचे नव्हे तर तिला या जगातूनच साफ करायचं होतं. कारण ती 'तसल्या' मार्गाने पैसे कमवत होती... कारण ती वेशभूषा समाजाला ‘नैतिक’ वाटत नव्हती... कारण ती स्वतःच्या देहाचा उपयोग स्वतःच्या फायदाासाठी करत होती… हे सारे अधिकार समाज पुरुषांना बहाल करतो, पण स्त्रीला नाही.
जे समाजात चालतं, ते सोशल मीडियावर का चालत नाही? स्त्रीला अभिव्यक्त होण्याचा अधिकार आहे का? की तिचं शरीर फक्त नियंत्रणासाठीच ठेवलं गेलं आहे? हा लेख केवळ एका हत्येचं वृत्तांत नाही तर तो एका समाजाच्या आरशाची विदारक प्रतिमा आहे. आम्ही या आरशाकडे पाहत राहू, प्रश्न विचारत राह. आणि अशा गोष्टींना विरोध करत राहू, जो एखाद्या महिलेच्या जीवावर उठतो… तिच्या कपड्यांवरून.
कमल कौर गेली. पण तिचा मृत्यू हा प्रश्न बनून राहिला आहे…
(सौजन्य - द प्रिंट)
