- अविनाश गवळी
आजच्या डिजिटल युगात, कंटेंट क्रिएशन हे तरुणाईचे सर्वात मोठे आकर्षण बनले आहे. आपल्या आवडीचे काम करण्याची, वेळेचे बंधन नसण्याची आणि झटपट प्रसिद्धी मिळवण्याची ही एक सुवर्णसंधीच आहे. पाच-दहा मिनिटांचे व्हिडिओ किंवा अगदी वीस-तीस सेकंदांचे 'रील' सोशल मीडियावर टाकून, व्ह्यूजच्या बळावर लाखो रुपये कमावणे आता शक्य झाले आहे. पण याच कंटेंट क्रिएशनचा वापर केवळ मनोरंजनासाठी न करता, समाजकार्यासाठी करणारा एक तरुण महाराष्ट्रात आहे.
कंटेंट क्रिएशनच्या आणि सोशल मीडियाच्या प्रचंड ताकदीचा उपयोग करून, आपल्या देशातील विकासापासून वंचित असलेल्या भागांमध्ये पोहोचून, प्राथमिक शिक्षणाची आणि शाळांची दयनीय स्थिती लोकांसमोर आणण्याचे महत्त्वपूर्ण काम हा तरुण करत आहे. केवळ प्रश्न मांडून न थांबता, त्याने आपल्या या कंटेंट क्रिएशनच्या माध्यमातून लोकांकडून हजार-लाख नव्हे, तर तब्बल 2.77 कोटी रुपये जमा करून, याच शाळांना प्रत्यक्ष मदत केली आहे. त्या तरुणाचे नाव आहे सिद्धेश लोकरे…
सोशल मीडियावर "सिडियसली" या नावाने प्रसिद्ध असलेला सिद्धेश लोकरे मुंबईतील लोअर परळच्या हाजी उस्मान चाळीत एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात जन्मला आणि तिथेच वाढला. त्याचे वडील भाजी विकून कुटुंबाला हातभार लावत होते, तर आई पालिकेमध्ये क्लार्क म्हणून काम करत होती. दैनंदिन जीवनातील अडचणी आणि जबाबदाऱ्यांमध्ये व्यस्त असतानाही, शिक्षणाचे महत्त्व जाणणाऱ्या सिद्धेशने एक वेगळा मार्ग निवडला. त्याने केवळ इंजिनीअरिंगची पदवी पूर्ण केली नाही, तर त्यानंतर एमबीए देखील केले आणि पुढे झोमॅटोसारख्या कंपन्यांमध्ये नोकरीचा अनुभव घेतला. मात्र, उच्च शिक्षण आणि कॉर्पोरेट नोकरीचा सुरक्षित मार्ग सोडून, त्याने कंटेंट क्रिएशनचा मार्ग निवडला आणि आज त्याच माध्यमातून तो गरजूंना मदत करत आहे. आज त्याचे इंस्टाग्रामवर दहा लाखांहून अधिक (1 Million+) फॉलोअर्स आहेत.
दयनीय अवस्थेत असलेल्या शाळांना भेट देतो आणि…?
सिद्धेश सध्या महाराष्ट्रातील विविध भागांत जाऊन ज्या ठिकाणी शाळांची दयनीय स्थिती आहे, तो स्वतः अशा वेगवेगळ्या शाळांमध्ये जातो. ज्या शाळांमध्ये मूलभूत सुविधा उपलब्ध नाहीत, जसे की बेंच, शौचालय, वर्गखोल्या, डिजिटल फळा किंवा शिक्षकांची कमतरता आहे आणि त्या शाळेला काय गरज आहे, हे सगळं तो आपल्या इंस्टाग्राम रीलच्या माध्यमातून दाखवतो. सिद्धेशची काम करण्याची पद्धत खूप सोपी आणि पारदर्शक आहे; तो तेथील विद्यार्थ्यांशी बोलतो, त्यांचे जीवन, त्यांचा संघर्ष, त्यांची स्वप्ने आणि त्यांना कशी मदत करू शकतो हे दाखवतो. लोकांना तो आवाहन करतो की, तुम्ही या मुलांसाठी दान करा. तो क्राऊड फंडिंगच्या माध्यमातून आर्थिक मदत जमा करून त्या शाळेला हवी असलेली मदत पुरवतो.
मुंबईपासून केवळ 50 किलोमीटर दूर असलेल्या पनवेलच्या घाटांवर, 23 मार्च रोजी सिद्धेश 'सिडियसली' लोकरे श्री ज्ञानई शाळा चालवणाऱ्या ठाकूर सरांना भेटला. या भेटीदरम्यान ठाकूर सरांनी शाळेची दयनीय स्थिती आणि विद्यार्थ्यांचा संघर्ष सिद्धेशला सांगितला. जवळपासच्या पाड्यांवरील 250 हून अधिक आदिवासी विद्यार्थी शाळेत येण्यासाठी दररोज 5 किलोमीटरची पायपीट करतात. वाहनाची सोय नसल्यामुळे त्यांना हा त्रास सहन करावा लागतो. विशेष म्हणजे, या विद्यार्थ्यांचे पालक रोजंदारीवर काम करतात आणि त्यांना अतिरिक्त खर्च परवडत नाही.
संबंधित लेख वाचा: भारतात अशा एक लाख शाळा, जिथे आहे फक्त एकच शिक्षक… अन् विद्यार्थी आहेत तब्बल 34 लाख! |
त्यामुळे ते वह्या-पुस्तके, प्रवासाचा खर्च आणि अन्न यांसारख्या मूलभूत गरजांपासून वंचित राहतात. ही समस्या ऐकून सिद्धेशने त्वरित कृती करण्याचा निर्णय घेतला. त्याने या विद्यार्थ्यांच्या पुढील 5 वर्षांच्या खर्चाची जबाबदारी घेण्यासाठी 50 लाख रुपये जमा करण्याचे ठरवले. या मोठ्या कार्यासाठी त्याने ऑरी, विक्रांत मासी, निखिल कामत आणि रणवीर यांसारख्या प्रसिद्ध सेलिब्रिटींना संपर्क साधला आणि त्यांच्याकडून मोठे आर्थिक सहाय्य मिळवून 'श्री ज्ञानई' शाळेला मोठी मदत केली.
'मिशन 30303': ग्रामीण शिक्षणाचा कायापालट
सिद्धेशच्या 'मिशन 30303' या महत्त्वाकांक्षी उपक्रमाचा मुख्य उद्देश महाराष्ट्रातील ग्रामीण शाळांच्या मूलभूत सुविधांचा कायापालट करणे हा आहे. या मिशनमध्ये 30 दिवसांत 30 शाळांसाठी 3 कोटी रुपये पब्लिक फंड गोळा करण्याचे लक्ष्य ठेवले गेले होते. या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश महाराष्ट्रातील 30 ग्रामीण शाळांमध्ये दर्जेदार शिक्षण पोहोचवून शिक्षणातील तफावत कमी करणे आहे. यासाठी सिद्धेशने अशा शाळा निवडल्या, ज्यांच्या इमारती धोकादायक आहेत किंवा जिथे शौचालय, चांगला रस्ता यांसारख्या आवश्यक पायाभूत सुविधा नाहीत. सिद्धेशचा उद्देश क्राऊड फंडिंगला "आकर्षक आणि संबंधित" बनवून त्यात पारदर्शकता आणणे हा आहे. या मिशन अंतर्गत त्याने 30 दिवसांत 10 जिल्ह्यांमधून 3000 किलोमीटरपेक्षा जास्त प्रवास केला.
या प्रवासादरम्यान त्याने पाहिलेले सर्व काही 'प्रामाणिक आणि स्पष्ट' पद्धतीने लोकांपर्यंत पोहोचवले, जेणेकरून शिक्षणाच्या अधिकाराकडे होणाऱ्या दुर्लक्षाची जाणीव लोकांना व्हावी. अनेक शाळांमध्ये तिसऱ्या आणि चौथ्या वर्गाचे विद्यार्थी आठव्या वर्गाची गणिते सोडवत होते; त्यांच्या बुद्धिमत्तेचा प्रचार करणे हा देखील त्याचा उद्देश आहे. या मिशन अंतर्गत त्याने एका महिन्यात 2.6 कोटी फंड गोळा केला आहे. सध्या सिद्धेश आणि त्याची टीम शाळांची पुनर्बांधणी करण्यासाठी तसेच गरजू कुटुंबांना महिनाभर पुरेल इतका शिधा आणि आवश्यक वस्तूंचे किट्स पुरवण्यासाठी प्रायोजकांचा शोध घेत आहेत.
रिक्शाचालक आणि बुट पॉलिशवाला आहेत सिद्धेशचे प्रेरणास्रोत
सिद्धेशला त्याच्या कामाची प्रेरणा दोन अगदी असामान्य व्यक्तींच्या साध्या गोष्टींमधून मिळाली आहे, असे तो सांगतो. सिद्धेश सर्वप्रथम पुणे येथील रिक्षाचालक योगेश यांच्या हिरोसारख्या कृतीचा उल्लेख करतो. योगेश यांच्या रिक्षात घडलेली एक घटना असामान्य दयाळूपणाचे उदाहरण आहे. एकदा एका गर्भवती महिलेला प्रसूतीसाठी रुग्णालयात नेत असताना, तिला रिक्षातच तीव्र प्रसूती कळा सुरू झाल्या. ती महिला एकटी होती. परिस्थितीची गंभीरता ओळखून योगेश यांनी त्वरित जबाबदारी घेतली.
त्यांनी बेडशीट वापरून रिक्षा पूर्णपणे झाकली आणि रिक्षातच तिचे बाळंतपण केले, तसेच बाळाची नाळही कापली. बाळ सुरक्षितपणे जन्माला आले. या मदतीने कृतज्ञ झालेल्या आईने रिक्शाचालक योगेश यांना आनंदाने "तुम्ही मामा झाला!" असे उद्गार काढले. सिद्धेश म्हणतो की, व्यावसायिक हेतू नसलेल्या अशा साध्या, पण मोठ्या कृतींमुळेच त्याला त्याचे काम अथकपणे सुरू ठेवण्याची प्रेरणा मिळते.
सिद्धेशला प्रेरणा देणारी दुसरी कहाणी मुंबईतील वडाळा येथील एका 12 वर्षांच्या बूट पॉलिश करणाऱ्या मुलाची आहे. गरिबी असूनही स्वतःच्या बळावर उभे राहण्याची त्याची तयारी सिद्धेशला खूप भावली. सिद्धेश त्याला "सुपरहिरो" आणि "अंगभूत आत्मसन्मानाचे" प्रतीक मानतो. हा मुलगा दररोज सकाळी 7 वाजता आपला स्टॉल उघडतो, दुपारी 12 पर्यंत काम करतो, त्यानंतर शाळेत जातो आणि शाळा सुटल्यावर रात्री 8 वाजेपर्यंत पुन्हा काम करतो. तो कुटुंबातील एकमेव कमावता सदस्य आहे. त्याची आई पूर्णपणे दृष्टिहीन आहे, मोठा भाऊ दिव्यांग आहे आणि वडिलांचे व्यसनामुळे निधन झाले आहे.
तो स्वतः आईचे अपंगत्व प्रमाणपत्र मिळवणे आणि रुग्णालयाची बिले जमा करणे अशी सर्व कामे करतो. सिद्धेशने त्याला आर्थिक मदत किंवा खासगी शिक्षण देऊ केले, तेव्हा त्याने ते नम्रपणे नाकारले. त्याची फक्त एकच मागणी होती: "कृपया मला माझ्या दुकानासाठी परवाना मिळवून द्या." त्याचे अंतिम स्वप्न डॉक्टर बनून 100% अंधत्वावर उपचार शोधणे हे आहे. सिद्धेशने जेव्हा त्याला "तू किती महान आहेस" असे सांगितले, तेव्हा तो मुलगा रडू लागला, कारण यापूर्वी कोणीही त्याच्या या प्रयत्नांसाठी त्याला शाबासकी दिली नव्हती. सिद्धेशला या मुलामध्ये "काम करण्याची तयारी" असलेल्या आणि मदतीचा खरा हात हवा असलेल्या लोकांचे मूर्तिमंत उदाहरण दिसले.
सिद्धेशच्या व्हायरल कंटेंटची गुरुकिल्ली
दोन वर्षे सतत कंटेंट बनवूनही अपेक्षित यश मिळाल्यानंतर, त्याच्या 'सिडियसली' चॅनलची लोकप्रियता वाढली. त्यांच्या मते, कंटेंट क्रिएशनमधील यशाची गुरुकिल्ली म्हणजे: "गोष्ट सांगण्याची कला आणि प्रयोगांची कला" या दोन गोष्टी एकत्र आणणे. सिद्धेशची कंटेंट निर्मिती प्रक्रिया काहीशी अनपेक्षित आणि सहज वाटणाऱ्या गोष्टींवर आधारित असते, पण या प्रत्येक कृतीचे बारकाईने दस्तऐवजीकरण केले जाते. या प्रक्रियेतील सर्वात महत्त्वाचा भाग असतो: प्रयोगाला एक "नैतिक बोध" किंवा मूळ संदेश जोडणे.
सिद्धेशचा व्हिडिओ पाहताना तो पूर्णपणे सहज आणि अनपेक्षित वाटू शकतो, पण त्यामागे तो खूप मेहनत घेतो. तो प्रत्येक व्हिडिओला फिल्म प्रोजेक्ट मानतो, ज्यासाठी मोठे प्रयत्न आणि खर्चाचे नियोजन करावे लागते. तो स्पष्टपणे सांगतो की तो इंस्टाग्रामवरील ट्रेंड्स करत नाही; त्याच्या कंटेंटच्या कल्पना पूर्णपणे त्याच्या मनःस्थितीवर आधारित असतात उदा. आनंदी असताना तो विनोदी कंटेंट बनवतो, तर भावनिक असताना सहानुभूतीपूर्ण कंटेंट बनवतो. त्याचे यश अचानक व्हायरल झालेल्या आकडेवारीमुळे आले नाही, तर त्याचे सातत्य आणि कथाकथनाच्या मूलभूत तत्त्वांना धरून राहिल्यामुळे आले, असे तो मानतो.
सिद्धेशचे इतर उपक्रम आणि भविष्यवेध
सिद्धेशच्या कार्याचा विस्तार आता केवळ कंटेंट क्रिएशनपुरता मर्यादित राहिला नाही, तर त्याने दोन स्वयंसेवी संस्थांच्या (एक प्राणी कल्याण आणि दुसरी शिक्षण) संचालकपदाची जबाबदारी घेतली आहे. सामाजिक प्रभावासाठी त्याने ठोस पायाभूत सुविधा उभ्या केल्या आहेत, ज्यात प्राणी कल्याणासाठी रुग्णवाहिका सेवा चालवणे, शिक्षणाअंतर्गत एका पूर्ण शाळेला दत्तक घेणे आणि सध्या एक नवीन, अत्याधुनिक शाळा बांधण्याचे महत्त्वाकांक्षी काम सुरू करणे समाविष्ट आहे. याशिवाय, त्याने एका विशिष्ट गावात वंचित महिलांसाठी कौशल्य विकास केंद्र देखील सुरू केले आहे.
त्याने मीडिया आणि कंटेंटच्या क्षेत्रातही नवीन उपक्रम सुरू केले आहेत. तो एक पॉडकास्ट चालवतो, ज्यात तो लहान मुलांशी बोलतो; या मुलांना अध्यात्म, पौराणिक कथा आणि तत्त्वज्ञान यांसारख्या विषयांचे विलक्षण ज्ञान असते. यासोबतच त्याने 'सेलिब्रिटी सबस्टिट्यूट' नावाचा एक नवीन उपक्रम सुरू केला आहे. या अंतर्गत तो सेलिब्रिटी किंवा कंटेंट क्रिएटर्सना सरकारी किंवा खासगी शाळांमध्ये एका दिवसासाठी शिक्षक म्हणून पाठवतो, जेणेकरून ते मुलांना विशिष्ट कौशल्ये शिकवू शकतील.
पब्लिक फंडिंगसाठीही त्याने नाविन्यपूर्ण योजना आखली आहे: तो आजच्या तरुण पिढीसाठी एक पारदर्शक पब्लिक फंड मंच (प्लॅटफॉर्म) तयार करत आहे. या मंचाचा उद्देश लोकांना नुसते 'दान' करण्याऐवजी, 'एखाद्याच्या जीवनात गुंतवणूक' करण्यासाठी प्रोत्साहित करणे हा आहे. या मंचावर आकर्षक डिझाईन, ऑनलाइन खरेदी-विक्रीची सोय आणि पैसे देणाऱ्यांना प्रत्येक गुंतवणुकीसह 'टोकेनाइज' करण्याची प्रणाली असेल. यासोबतच, संपूर्ण भारतातील शाळांमध्ये मानसिक आरोग्य सल्लागार/तज्ज्ञ उपलब्ध करून देण्याची त्याची योजना आहे.
या सर्व कार्यासाठी त्याला सूर्यफूल या संकल्पनेतून प्रेरणा मिळते. सूर्यप्रकाशाकडे नेहमी वळणाऱ्या सूर्यफूलाच्या प्रवृत्तीसारखे त्याचे हे कार्य ज्ञानप्राप्तीकडे वळण्याचे एक सुंदर प्रतीक आहे. याच संकल्पनेवर आधारित लॉकेट्स आणि टी-शर्ट्स विकणारे एक 'सूर्यफूल विक्री केंद्र' देखील तो सुरू करत आहे.
'सनफ्लॉवर गाय' सिद्धेश
सिद्धेशचे वैयक्तिक तत्त्वज्ञान आहे, "प्रत्येक क्षण पूर्णपणे जगायचा" आणि यात केवळ आनंदी क्षणांचा समावेश नाही, तर दुःखाचे क्षणही पूर्णपणे अनुभवायचे. अलीकडेच एका कठीण आठवड्यानंतर त्यांनी रडून मन मोकळं केलं, ज्यामुळे त्याला दुःखही पूर्णत्वाने अनुभवण्याची गरज जाणवली. तो भावनांना लपवून न ठेवता, त्या व्यक्त करण्यावर विश्वास ठेवतो. तो स्वतःच्या आयुष्याला "अविश्वसनीयपणे उत्स्फूर्त" म्हणतो. त्याच्या मते, व्लॉगिंग हे त्याच्या वेगवेगळ्या आवडींना एकत्र आणण्याचे काम आहे. तो इन्स्टाग्रामवरचे ट्रेंड्स फॉलो करत नाही; त्याचे व्हिडिओ त्याच्या मनःस्थितीवर अवलंबून असतात. तो आनंदी असला की विनोदी आणि जमिनीशी जोडलेला किंवा भावनिक असला की वेगळ्या विषयांवर कंटेंट बनवतो.
सिद्धेशचे भविष्यकालीन उपक्रम
प्री-मेमोरियल पार्टी: 70 वर्षीय मित्रांसाठी तो त्यांच्या हयातीतच एक 'प्री-मेमोरियल पार्टी' आयोजित करण्याची योजना आखत आहे.
लहान मुलांसोबत पॉडकास्ट: 5 ते 14 वयोगटातील मुलांच्या मुलाखती घेणारा एक अनोखा पॉडकास्ट लवकरच सुरू करत आहे.
सामाजिक उद्योजकता आणि तंत्रज्ञान, तो सामाजिक उद्योजकता आणि मानसिक आरोग्यावर केंद्रित एका 'सर्व्हिस ॲज अ सॉफ्टवेअर' (SaaS) उत्पादनावर काम करत आहे. सिद्धेश लोकरे यांनी आपल्या कामातून हे सिद्ध केले आहे की, कॉर्पोरेट जगाच्या पलीकडे जाऊन सामाजिक प्रभाव आणि व्यावसायिक यश यांचा समतोल साधता येतो. त्यांच्यासाठी, फॉलोअर्सची संख्या नव्हे, तर त्याच्यावर विश्वास ठेवणारे 100 समर्पित लोक महत्त्वाचे आहेत.
