ती एक थरारक लढत होती. विजयाचं पारडं दोन्ही बाजूला सतत झुकत होतं. भारत आणि युएई महिला आइस हॉकी संघामधील सामना अतिरिक्त वेळेत पोहोचला होता. स्कोअर होता 4-4. अशा निर्णायक क्षणी, इंडो-तिबेटन बॉर्डर पोलिस दलातील कॉन्स्टेबल असलेली लडाखची 29 वर्षांची स्टांझिन डोलकर (Stanzin Dolkar) आपल्या अर्ध्या भागातून ‘पक’ (गोल करणारी चपट्या तबकडीसारखी वस्तू) ताब्यात घेते, उजव्या बाजूने ती वेगाने झेपावते आणि यूएईच्या बचावपटूला मागे टाकते.
समोर फक्त गोलकीपर. स्टांझिन आधी एका बाजूला फसवते, मग तिरकी धाव घेते आणि अगदी हळुवार, लबाड अशा ‘बॅकहॅन्ड’ने ‘पक’ नेटमध्ये टोलावते. भारतासाठी ही युएईविरुद्धची पहिलीच ऐतिहासिक विजयाची नोंद…
तीन दिवसांनी आणखी एक रंगतदार सामना झाला. भारत आणि किर्गीस्तान यांच्यातील स्कोअर 2-2. सामना ‘शूटआउट’मध्ये गेला. दोन्ही संघांचे पहिले सहा प्रयत्न निष्फळ आणि पुन्हा स्टांझिन डोलकर! एका छोट्याशा हालचालीने ती प्रतिस्पर्ध्याला चकवते, आणि पुन्हा एकदा बॅकहॅन्डचा वापर करत भारतासाठी ब्राँझ पदक निश्चित करते. गोलरक्षक डोलमा दोरजयच्या (Dolma Dorjay)अप्रतिम बचावांमुळे भारताच्या महिला आइस हॉकी संघाने प्रथमच आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेत पदक जिंकलं.
या ऐतिहासिक यशाची दखल राष्ट्रीय माध्यमांनी घेतली नाही. ना वृत्तपत्रांत मथळे, ना टीव्हीवर गौरव. मात्र सोशल मीडियावर त्याचा जल्लोष झाला. आंतरराष्ट्रीय आइस हॉकी महासंघाच्या संकेतस्थळाने लिहिलं, “India makes its own history.”
'जिथे समर्पण आणि कठोर परिश्रम असतं, तिथे जगातील कोणतीही शक्ती तुम्हाला जिंकण्यापासून रोखू शकत नाही.' ही म्हण भारतीय महिला आइस हॉकी खेळाडूंनी खरी करून दाखवली. महिला आइस हॉकी खेळाडूंनी प्रत्येक समस्येकडे दुर्लक्ष करून IIHF आशिया कप जिंकला. या प्रवासात महिलांना अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागले. खेळाडू लडाखच्या थंड ठिकाणी खेळल्या, जिथे सर्व काही बर्फाने झाकलेले होते.
त्यांनी खेळण्यासाठी स्टेडियम देखील बांधले आणि स्वतःच्या हातांनी आइस हॉकी मैदान तयार केले. लोकांनी त्यांची खिल्ली उडवली आणि त्यांना हार मानण्यास सांगितले, पण त्या थांबल्या नाहीत, तर जिंकल्या. IIHF महिला आशिया कपमध्ये कांस्यपदक जिंकून महिला खेळाडूंनी लोकांच्या टीकेला उत्तर दिले. या विजयासह, त्यांनी भारतीय क्रीडा इतिहासात एक नवीन अध्याय लिहिला आहे.
लडाखच्या बर्फात रुजलेली स्वप्नं
या संघातील बहुतांश महिला लडाखमधील आहेत. काहींच्या घरात शेती, काहींच्या वडिलांनी स्वतः लाकडाची स्टिक बनवून दिलेली. रबराचा पक असाचा. बर्फाच्छादित सरोवरांवर त्यांचं पहिलं खेळणं. घरात खेळणी नव्हती, साधनं नव्हती, पण स्वप्नं होती. “हिवाळ्यात तीन महिने सुट्ट्या असायच्या. श्रीनगरहून आलेले शिक्षक परत जायचे. मग आम्ही बर्फावर खेळायचो,” असं भारतीय महिला आइस हॉकी संघाी कर्णधार त्सेवांग चुश्कित सांगते.
संबंधित लेख वाचा: 1) पंजाब व हरियाणा राज्यांच्या हॉकीतील मक्तेदारीस महाराष्ट्राच्या वैष्णवी व अक्षता यांचे आव्हान! |
पूर्वी आइस हॉकी लडाखमध्ये केवळ पुरुषांचा खेळ मानला जात असे. स्त्रिया फिगर स्केटिंग किंवा स्पीड स्केटिंग करत. आइस हॉकी म्हणजे केवळ पुरुषांसाठी. काही वर्षांपूर्वी, महिलांना पुरुषांच्या सामन्यापूर्वी पारंपरिक नृत्य करण्यास सांगण्यात आलं, मात्र त्यांनी नकार दिला. हीच बदलाची सुरुवात होत. आता मात्र लडाखच्या महिलांनी अत्यंत कठीण अशा पुरुषप्रधान आईस हॉकी जगात स्वतःसाठी एक स्थान निर्माण केले आहे, राष्ट्रीय आणि जागतिक स्तरावर भारताचे प्रतिनिधित्व केले आहे. सुमारे 3 लाख लोकसंख्या असलेल्या लडाखने भारतीय महिला आईस हॉकी संघातील प्रत्येक सदस्याला जन्म दिला आहे.
भारतीय सैन्याने लडाखमध्ये आईस हॉकीची ओळख करून दिली, परंतु सुरुवातीला त्यात पुरुषांचे वर्चस्व होते. सामाजिक नियम आणि संसाधनांच्या कमतरतेमुळे न डगमगता, लढाखच्या तरुणींच्या एका गटाने बर्फावर पाऊल ठेवण्याचे धाडस केलं. या खेळासाठी क्रीडासाहित्य मिळणं हेही मोठं आव्हान होतं. सुरुवातीला आंतरराष्ट्रीय मदतीने (बहुधा कॅनडातून) आलेलं साहित्य पुरुष संघांना दिलं जायचं. मग महिला खेळाडूंनी हे क्रीडा साहित्य उधार घेतलं, विकत घेतलं, आणि काहींनी तर स्वतः बनवलं. रिग्झिन सांगते, “मी खेळायला शिकले borrowed equipment वर, पण आत्मविश्वास माझा स्वतःचा होता.”
2016 मध्ये चीन-तैवानमध्ये झालेल्या आशिया विमेन चॅलेंज कपमध्ये भारताने पहिल्यांदा सहभाग घेतला आणि तोही क्राउडफंडिंगवर! प्रशिक्षणासाठी संघ किर्गीस्तानमध्ये गेला. भारतीय दूतावासाने त्यांची राहणं-खाण्याची जबाबदारी घेतली. काही खेळाडू पहिल्यांदाच विमानाने प्रवास करत होत्या. एकीने तर बोर्ड परीक्षाही सोडली. आजही आर्थिक आव्हानं आहेत. “देशांतर्गत प्रवासासाठी आम्हीच पैसे भरतो,” असे डिफेंडर डिस्कित आंगमो सांगते. अद्याप देशात आइस हॉकीसाठी कोणतीही व्यावसायिक लीग नाही. कारण: तशा पायाभूत सुविधा नाहीत.
अलीकडे देहराडूनजवळ ‘हिमाद्री’ इनडोअर आइस रिंक सुरू झालंय. हे भारतातलं एकमेव आंतरराष्ट्रीय आकारमानाचं कृत्रिम बर्फाचं मैदान. एलईडी लाइट्स, सौर पॅनल्स आणि 2500 प्रेक्षकांची क्षमता असलेलं हे मैदान महिला संघासाठी UAE ला जाण्यापूर्वीचा सरावाचा गड ठरलं. लेहमध्येही एक नवीन रिंक उभारण्यात येत आहे. 2019 पासून बांधकाम सुरू आहे. कारगिलमध्ये अजून एक तयार होतयं. प्रशिक्षक अली आमिर म्हणतात, “बर्फाऐवजी आमची स्वप्न आता हळूहळू ठोस होत चालली आहेत.”
आम्ही लडाखमधील जवळजवळ 500 महिलांना प्रशिक्षण दिलयं…
भारतीय आइस हॉकी महिला संघाची गोलकीपर आणि लडाख महिला आइस हॉकी फाउंडेशन (LWIHF) च्या सरचिटणीस नूर जहाँ म्हणतात, “मी गेल्या 20 वर्षांपासून खेळत आहे. 2015 मध्ये, आम्ही SECMOL मध्ये एक प्रदर्शनीय सामना खेळलो आणि त्यानंतर, आम्ही चर्चा केली आणि स्टॅनझिन डोल्कर यांच्या नेतृत्वाखाली लडाख महिला आइस हॉकी फाउंडेशन (LWIHF) स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला. आमचे 15 संस्थापक सदस्य आहेत आणि आता जवळजवळ 40 सदस्य आहेत. तसेच, आमच्याकडे कारगिलमधील सदस्य आहेत आणि बरेच लोक आमच्यात सामील होण्यासाठी पुढे येत आहेत. आतापर्यंत, आम्ही लडाखमधील जवळजवळ 500 महिलांना प्रशिक्षण दिले आहे.”
एलडब्ल्यूआयएचएफच्या अध्यक्षा आणि भारतीय महिला आइस हॉकी संघाच्या माजी कर्णधार रिंचेन डोल्मा म्हणतात, “आम्हाला क्रीडा साहित्याच्याबाबत खूप अडचणी आल्या, कारण आम्हाला ते उधारीवर घ्यावे लागत होते आणि त्यांचे आकार अनेकदा आमच्यासाठी योग्य नसत. स्पर्धांमध्ये, लडाखमधील मुलांपेक्षा आमच्याशी भेदभाव केला जात असे, कारण सर्वोत्तम खेळाडूचे पुरस्कार नेहमीच मुलांना दिले जात होते आणि मुलींना कधीच दिले जात नव्हते. आम्हाला ताजे बर्फ वापरण्याची परवानगी नव्हती, कारण ते मुले वापरत होती आणि आम्हाला संध्याकाळी सराव करण्यास सांगितले जात होते. आता मात्र, आम्हाला समान वागणूक दिली जाते.”
रिंचेन डोल्मा पुढे सांगतात, “2022 पर्यंत संघात 100% खेळाडू लडाखचे होते, परंतु 2023 आणि 2024 मध्ये हिमाचलमधील आणखी दोन खेळाडू टीम इंडियामध्ये सामील झाले. मी 2005 मध्ये चीन आणि अमेरिकेत आइस स्केटिंगचे प्रतिनिधित्व केले होते. त्यावेळी लेहमध्ये स्पीड स्केटिंगला फारसे महत्त्व दिले जात नव्हते. त्यानंतर, आम्ही 2011-12 मध्ये आइस हॉकीकडे वळलो आणि या खेळावर अधिक लक्ष केंद्रित करू लागलो. 2016 पासून, आम्ही राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताचे प्रतिनिधित्व करत आहोत.”
आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताचे प्रतिनिधित्व करताना तिच्या भावनांबद्दल बोलताना ती म्हणाली, “ सुरुवातीला, कृत्रिम बर्फावर शिकणे कठीण होते कारण आम्हाला नैसर्गिक बर्फावर सराव करण्याची सवय होती. तथापि, तो एक मौल्यवान अनुभव होता आणि त्याने आम्हाला उत्तम अनुभव दिला.”
डिस्किट सी अँग्मो म्हणतात, “मी 2013-14 मध्ये आईस हॉकी खेळायला सुरुवात केली आणि 2016 मध्ये भारतीय महिला राष्ट्रीय संघाने पदार्पण केले तेव्हा मी भाग घेतला. 2003-04 पासून, मी फिगर स्केटिंगमध्ये होते, परंतु त्यावेळी मुले आधीच आईस हॉकी खेळत होती आणि आमची भूमिका त्यांच्या सामन्यांदरम्यान मनोरंजन करणारी होती. नंतर, आम्हाला लाज वाटली कारण आमचा सहभाग केवळ जयजयकार करण्यापुरता मर्यादित होता आणि महिलांसाठी हा खेळ गांभीर्याने घेतला जात नव्हता. त्यामुळे मला फिगर स्केटिंगमधील रस कमी झाला आणि आईस हॉकीचा पर्याय निवडला.”
रिंचेन म्हणाली, “जेव्हा टीम इंडियाने 2017 मध्ये त्यांचा पहिला सामना जिंकला तेव्हा ती आमच्यासाठी एक मोठी कामगिरी होती. आम्ही प्रथम मलेशियाविरुद्ध आणि नंतर फिलीपिन्सविरुद्ध विजय मिळवला, ज्यामध्ये भारत चौथ्या स्थानावर राहिला. 2019 मध्ये, आम्ही दुबईमध्ये आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कांस्यपदक जिंकले, ज्यामध्ये कुवेत आणि किर्गिस्तानने अव्वल स्थान पटकावले.”
आज शेकडो लहान मुली आणि मुले आइस हॉकीकडे वळत आहेत.
डिस्किट सी अँग्मो म्हणते, "दर हिवाळ्यात, लडाखमध्ये इंडो-कॅनेडियन फ्रेंडशिप कप स्पर्धा खेळली जायची. मी एका परदेशी मुलीला खेळताना पाहिले आणि मला जाणवले की हा फक्त मुलांसाठी खेळ नाही; मुलीही तो खेळू शकतात. मी 2016 पासून आतापर्यंत राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सतत खेळत आहे. आम्हाला फारसे औपचारिक प्रशिक्षण मिळत नाही, परंतु बहुतेक वेळा, आम्ही परदेशातून येणाऱ्या स्वयंसेवकांकडून शिकतो. 2016-17 मध्ये, आम्हाला आमचा पहिला आंतरराष्ट्रीय प्रशिक्षक, शोम दत्ता नावाचा एक अनिवासी भारतीय मिळाला, ज्याने आम्हाला महिनाभर प्रशिक्षण दिले. त्या प्रशिक्षणातून आम्ही बरेच काही शिकलो.
वातावरण बदलामुळे गेल्या पाच-सहा वर्षांत लडाखमधील बर्फाचा काळ खूप कमी झाला आहे. पूर्वी तीन महिने खेळ व्हायचा, आता दोन महिनेही मिळत नाहीत. डिस्कित सांगते, “कधी-कधी पूर्व लडाखच्या उंच भागात जावं लागतं आणि काही वेळा तर बर्फ फाटतो.”
आज शेकडो लहान मुली आणि मुले आइस हॉकीकडे वळत आहेत. ‘खेलो इंडिया विंटर गेम्स’मुळे प्रचार वाढला आहे. “येत्या काळात भारतात महिला आणि पुरुष दोघांचंही खेळातलं स्थान अधिक ठळक होईल,” प्रशिक्षक हेरॉल्ड सांगतात. आज लडाखमधील मुली स्वतःच्या किटसाठी पैसे खर्च करत आहेत, हे बदलाचं मोठं लक्षण आहे.
