- नूतन
भागवत कथेसाठी उत्तर प्रदेशातील इटावा जिल्ह्यातील गढी भगवंत गावात सगळीकडे तंबू लागले होते, निमंत्रणं वाटली गेली होती, हलवाईंना प्रसाद बनवण्याची ऑर्डर देण्यात आली होती. पण पोलिसांच्या एका फोनने गंगाराम यादव यांचे स्वप्न उद्ध्वस्त झाले. भागवत कथा आयोजित करण्यासाठी त्यांनी ब्राह्मण पुजाऱ्याला आमंत्रित केलं होतं, आणि याच गोष्टीवरून गावात तणाव निर्माण झाला. आता तर यादव विरुद्ध ब्राह्मण भागवत कथावाचकांच्या संघर्षाने एक नवे वळण घेतले आहे.
दादरपूर गावातला प्रकार विशेषतः धक्कादायक ठरला. भागवत कथेदरम्यान यादव कथावाचकांना मारहाण झाली, त्यांचे डोके मुंडवले गेले आणि त्यांना ब्राह्मणांच्या पायाला स्पर्श करायला भाग पाडले गेले. या घटनेचे व्हिडिओ सोशल मीडियावर व्हायरल झाले आणि त्यावरून प्रचंड संताप व्यक्त करण्यात आला. मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ आणि सपा प्रमुख अखिलेश यादव यांच्यापर्यंत हा वाद पोहोचला.
या घटनेनंतर सोशल मीडियावर आणि गावागावांत रोष वाढला. 'ब्राह्मण पुजाऱ्यांचा बहिष्कार करा', 'यापुढे फक्त यादव कथावाचक असतील' अशा घोषणा ऐकू येऊ लागल्या. काही कार्यक्रम रद्द झाले आणि गावातील तणाव वाढू लागला. पोलिस बंदोबस्त वाढला आणि गावातल्या शुकशुकाटाने वातावरण अधिकच बेचैन झालं.
अखिलेश यादव यांनी पीडित यादव कथावाचकांना लखनऊमध्ये आमंत्रित केलं, त्यांना सन्मानित केलं आणि नुकसान भरपाई म्हणून 51 हजार रुपये दिले. त्यांनी भाजपवर जातीय ध्रुवीकरणाचा आरोप केला. दुसरीकडे, भाजप नेत्यांनी आरोप केला की अखिलेश यादव जातीय तणावाचा राजकीय फायदा घेत आहेत. मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांनीही समाजात शांतता आणि सलोखा राखण्याचे आवाहन केले.
गंगाराम यादव म्हणतात, "आम्ही या कथेसाठी तीन लाख रुपये खर्च केले होते. गावात याआधी ब्राह्मण आणि यादव दोघंही कथा सांगत होते, कुठलाही वाद नव्हता. पण पोलिसांनी वाद टाळण्यासाठी कार्यक्रम थांबवायला सांगितलं." इटावा हा पारंपरिकरित्या समाजवादी पक्षाचा प्रभाव असलेला यादव बहुल प्रदेश आहे. दुसरीकडे, ब्राह्मण एकत्र येण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. 2020 मध्ये विकास दुबेच्या मृत्यूनंतर ब्राह्मण समाजात असंतोष निर्माण झाला होता.
ब्राम्हण की यादव… भागवत कथा कोण सांगणार?
दादरपूरमध्ये अजूनही सन्नाटा आहे. ब्राह्मण वस्तीमध्ये भीतीचं वातावरण आहे. घरांचे दरवाजे बंद आहेत, पण खिडक्यांतून लोक बाहेर डोकावत आहेत. पोलिसांनी चोख बंदोबस्त ठेवला आहे. कथावाचक यादव कुटुंबं गाव सोडून गेली आहेत. सोशल मीडियावर बहिष्काराची हाक दिली जात आहे. काही यादव गटांनी 'अहीर रेजिमेंट' नावाने एकजूट दाखवण्याचा प्रयत्न केला आहे.
संबंधित लेख वाचा: 1) ज्या ब्राम्हण शिक्षकाने बाबासाहेबांना ‘आंबेडकर’ हे आडनाव दिले, त्या गुरुजींची पुढची पिढी आता नेमकी काय करतेय…? |
स्थानीय पत्रकार राणा प्रताप सिंह चौहान सांगतात, "आमच्या भागात जातीय तणाव नवीन नाही. राजकीय पक्षांनी वेळोवेळी याचा फायदा घेतला आहे. पण यावेळेस गोष्ट धार्मिक कार्यक्रमाच्या निमित्ताने इतकी विक्राळ झाली की, समाजात दरी निर्माण झाली आहे." ते पुढे सांगतात की, हा संघर्ष फक्त दोन जातींमध्ये नसून, संपूर्ण ग्रामीण मानसिकतेवर परिणाम करणारा आहे.
गावात अहीर रेजिमेंट नावाच्या यादव गटाने 500 लोकांसह मोर्चा काढण्याचा प्रयत्न केला. पोलिसांनी त्यांना रोखलं, पण दगडफेक आणि गाड्यांची तोडफोड झाली. यामुळे तणाव अधिक वाढला. ब्राह्मण युवक आता गावात येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीची चौकशी करत आहेत. रेणु तिवारी नावाच्या महिलेवरही वादग्रस्त वक्तव्य केल्याचा आरोप आहे. तिच्या घरावर राज्यभरातून ब्राह्मण समाजाचे लोक भेटी देत आहेत.
या वादात राजकीय रंग भरल्याने कारवाई वेगाने झाली. पोलिसांनी सुरुवातीला चार ब्राह्मण युवकांना अटक केली, तर नंतर सोशल मीडियावर भडकावणारे पोस्ट करणाऱ्या १५ लोकांनाही अटक केली. त्यात बहुतेक यादव समाजाचे आहेत. यादव नेत्यांनी आणखी आरोपींना अटक करण्याची मागणी केली आहे.
'ब्राह्मण पुजाऱ्यांचा बहिष्कार करा'
घटनेच्या पार्श्वभूमीवर एक मोठा प्रश्न उपस्थित होतो - हिंदू धर्मातील ग्रंथ आणि कथा फक्त ब्राह्मणच सांगू शकतात का? यादव कथावाचकांचे समर्थक म्हणतात, "भागवत कोणत्याही जातीचा माणूस सांगू शकतो. धर्मग्रंथ कोणाचं एकट्याचं कधीच नव्हतं." दुसरीकडे, काही ब्राह्मण मंडळी म्हणतात की धार्मिक परंपरा आणि विधी यामध्ये प्रामाणिकता आणि पारंपरिक शुद्धता महत्त्वाची आहे.
हा वाद फक्त दोन समुदायांपुरता मर्यादित राहिला नाही, तर संपूर्ण प्रदेशात जातीय विभाजनाचे वादळ निर्माण झालं आहे. जय प्रकाश तिवारीसारखे काहीजण म्हणतात, "आम्हाला त्यांची जात माहीत असती, तर काही हरकत नव्हती. पण त्यांनी खोटं बोलून आपली ओळख लपवली, म्हणून राग आला." यादव कथावाचक मात्र सांगतात, "आम्ही कधीही खोटं बोललो नाही, आम्हाला आधार कार्डावरून चुकीचा ठरवलं गेलं."
संपूर्ण वाद फोडण्यामागे राजकीय स्वार्थ दिसतो. एका बाजूला समाजवादी पक्ष यादव, दलित आणि अल्पसंख्यांक (पीडीए) वर्गासाठी न्याय मागतोय, तर दुसरीकडे भाजप ब्राह्मण समाजाच्या असंतोषावर मरहम लावण्याचा प्रयत्न करतोय. पण या राजकीय खेळीमध्ये गावांचा सामाजिक सलोखा ढासळतो आहे.
इटावा जिल्ह्यात यापूर्वीही 2013 मध्ये यादव आणि ब्राह्मण यांच्यातील वाद झाला होता. तेव्हाही एका ब्राह्मण तरुणावर हल्ला झाला होता. तेव्हा सत्तेत समाजवादी पक्ष होता. आता पुन्हा तोच इतिहास दादरपूरमध्ये घडतो आहे.
राणा प्रताप सिंह चौहान म्हणतात, "जात हा आमच्या भागातला जुना जखम आहे. पूर्वीही कृष्णाच्या नावाने लोक एकत्र यायचे, आता मात्र दरवाजांवर संशय आणि मनात द्वेष निर्माण झाला आहे. ही शेवटची घटना नाही, यापुढेही अशी दुःखद दृश्यं पाहावी लागतील."
हा संघर्ष केवळ धार्मिक अस्मिता किंवा सामाजिक प्रतिष्ठेपुरता मर्यादित नाही, तर ग्रामीण भागातल्या पारंपरिक व्यवस्थांच्या बदलत्या संदर्भातही पाहिला जात आहे. युवा पिढी, सोशल मीडिया आणि राजकीय हस्तक्षेप यामुळे ही संघर्षरेषा अधिक गडद होत आहे. दादरपूरसारख्या छोट्या गावांमध्ये घडणारे हे संघर्ष केवळ स्थानिक घटना म्हणून दुर्लक्षित करता येणार नाहीत. हे संघर्ष ग्रामीण भारताच्या बदलत्या सामाजिक संरचनेचे द्योतक आहेत. नव्या पिढीने या पारंपरिक संघर्षातून बाहेर पडून सामाजिक सलोख्याचा मार्ग निवडणे गरजेचे आहे.
आताच्या काळात धार्मिक विधी आणि सामाजिक भूमिका यामध्ये समावेशकता आवश्यक आहे. भागवत कथा, रामायण किंवा महाभारत यांसारखे धर्मग्रंथ फक्त एका जातीपुरते मर्यादित नसावेत. त्यातील तत्त्वज्ञान प्रत्येक माणसासाठी आहे आणि त्याची व्याख्या करणे, सांगणे किंवा समजावणे हे कोणत्याही जातीच्या व्यक्तीला करता येऊ शकते. यामुळे इटावा जिल्ह्यातील हा संघर्ष केवळ एक गावापुरता मर्यादित राहू नये, तर संपूर्ण राज्याने आणि देशाने यातून बोध घ्यावा. जातीवर आधारित वर्चस्ववादी मानसिकता संपवण्यासाठी शिक्षण, संवाद आणि समतेची मूल्ये रुजवली गेली पाहिजेत. नाहीतर दरवर्षी अशा संघर्षांनी सामाजिक सलोखा ढासळत राहील.
दादरपूरमध्ये अजूनही सन्नाटा आहे, पण प्रत्येक घरामध्ये हा संघर्ष संपतो की अधिक गडद होतो, याची चर्चा सुरू आहे.
