शतकानुशतके ‘बाळबाळंतीण सुखरूप आहेत’ हे वाक्य ऐकण्याची सवय असताना , गेल्या दोन-तीन दशकांपासून ‘सिझर झाले’ हे वाक्य ऐकावे लागत आहे. हा बदल शारीरिक श्रम न लागणाऱ्या जीवनशैलीमुळे असल्याचा आरोप स्त्रीरोगतज्ज्ञ करतात व तो काही प्रमाणात खराही आहे. भारतातील सर्व मेट्रो शहरात सिझेरियनचे प्रमाण ‘जननी सुरक्षा योजने’नंतर दुप्पट झाले आहे.
सध्या जात्यावर दळणे, पाटा-वरवंटा वापरणे, खाली बसून स्वयंपाक कपडे व भांडी धुणे व इतर कामे करावी लागत नसल्याने तरुणींची शारीरिक हालचाल संपली आहे. ओणव्याने केर काढणे, जिने चढणे-उतरणे बंद झाले आहे. या नव्या सुखासीन जीवनशैलीमुळे पुरुषात स्थूलता, सांधेदुखी, रक्तदाब, मधुमेह तर महिलात सिझेरियन दर वाढला आहे.
डॉ. अशोक काळे हे अखिल भारतीय ग्राहक पंचायतीच्या संस्थापकांपैकी एक आहेत. ते स्वतः स्रीरोग व प्रसूती तज्ज्ञ असल्यामुळे महिलांची प्रसूती ही नैसर्गिक पद्धतीनेच व्हायला हवी यासाठी मोठ्या प्रमाणात गावोगावी जाऊन जनजागृती करतात.
डॉ. अशोक काळे यांना काही वर्षांपूर्वी बस्तर (छत्तीसगढ) मधील स्त्रीरोगतज्ज्ञ नसलेल्या आदिवासी गावात दोन वर्षे रहावे लागले होते. तेथे बहुसंख्य प्रसूती सीझरशिवाय घरोघरी कशा होतात हे पहाण्यासाठी ते सतत जायचे. डॉक्टर असल्याने व इतर प्रसंगी मदत करीत असल्याने त्यांना प्रसूतीच्या ठिकाणी ‘मुक्तप्रवेश’ होता.
छताला टांगलेली जाड दोरी धरून, तर कधी खांब किवा नात्यातील उभ्या असलेल्या स्त्रीच्या गळ्याला मिठी मारून, इकडेतिकडे फिरताफिरता आनंदात कळा घेऊन सिझरशिवाय प्रसूत होणाऱ्या महिला पाहून डॉ. काळे यांना आश्चर्य वाटले व प्रसूतिशास्त्र नव्याने कळले. यापूर्वी मेडिकल कॉलेजात व खासगी रुग्णालयात प्रसूती टेबलावर आडवे झोपून कळा घेताना रडणाऱ्या, थकलेल्या, सिझरने सुटका करू इच्छिणाऱ्या महिला त्यांनी पाहिल्या होत्या. दोन्ही ठिकाणी जे डोळ्याने पाहिले होते ते सत्य होते.
नैसर्गिक प्रसूती… लज्जागौरी
पुण्यात आल्यावर त्यांनी बस्तरमधील अनुभव कॉलेजच्या मित्रास सांगितला. त्याने सामाजिक आरोग्य विभागातील प्रा. डॉ. अनिल जुन्नरकर यांचे संशोधन दाखवले. डॉ. जुन्नरकरांना मराठवाड्यातील गावात फिरताना त्या महिला उभ्या अवस्थेत ‘प्रसूती कळा’ घेऊन कमी वेळात, सहजतेने नैसर्गिकरित्या प्रसूत होत असल्याचे आढळले होते. त्यांनी बसलेल्या स्थितीत कळा घेता येणारे नावीन्यपूर्ण प्रसूतीटेबल बनवले. या टेबलाचा डोक्याजवळील अर्धा भाग, वर करता येत असे. याशिवाय टेबलाच्या पायाकडील टोकाला अर्धवर्तुळाकार कमान होती, ज्याला पकडून पायावर बसून कळा घेता येत असत.
संबंधित लेख वाचा: 1) ‘’ए, ओरडते कशाला, मुलं करण्याआधी विचार करायला हवा होता ना…’’ सरकारी रुग्णालयातील प्रसूती गृहात स्त्रियांवर होणारा हिंसाचार |
‘लज्जागौरी’च्या शिल्पाचा नेमका काय अर्थ आहे?
प्राचीन काळात उभ्या अवस्थेत बाळाला जन्म देत असल्याचे अनेक शिल्प भारतात सापडतात. इतिहासकारांनी त्या शिल्पांना ‘लज्जागौरी’ असे संबोधले आहे. कर्नाटकातील ‘लज्जागौरी’ शिल्पातील देवी उभ्या अवस्थेत बाळाला जन्म देत असल्याचे दाखविले आहे.
लज्जागौरी म्हणजेच स्त्रीच्या मातृत्वाचे पूजन. आपल्याला ज्या स्त्रीने जन्म दिला ती स्त्री म्हणजे निसर्गाची एक किमयाच ! अगदी पूर्वापार मनुष्य प्राण्याला जेव्हा एखाद्या गोष्टीची भीती वाटली किंवा जेव्हा जेव्हा तो त्या गोष्टीला पूर्णतः वश करू शकला नाही तेव्हा तेव्हा त्याने त्या गोष्टीचं पूजन केलं. उदाहरणादाखल पर्जन्य, अग्नी, वायू आकाशातले तारे जसे की सूर्य, चंद्र इत्यादी गोष्टी एक तर भयामुळे किंवा मनुष्याची त्यांच्या प्रति असलेल्या कृतज्ञतेमुळे पूजनीय झाल्या. तसंच मातृत्व ही सुद्धा इतक्या सहस्त्र वर्षांनंतरही अनाकलनीय आणि अचाट संकल्पना आहे ! म्हणूनच लज्जा गौरीच्या मातीच्या, काष्ठ म्हणजे लाकडावर कोरलेल्या आणि दगडात कोरलेल्या मूर्ती अगदी मोहेंजोदारो काळापासून आढळतात.
लज्जा गौरी म्हणजे स्त्रीची नग्न प्रतिमा ! मातृत्वाचे पूजन म्हणजे जन्म होण्यापूर्वी योनीद्वारे गर्भधारणा, गर्भात असताना आपण आईशी नाळेने जोडलेलो असतो म्हणून बेंबी, योनी द्वारे स्त्री प्रसूती करते म्हणून पुन्हा योनी, आणि जन्मानंतर अपत्याचे स्तनांद्वारे पालनपोषण आई करते म्हणून हे अवयव अतिशय महत्वाचे ! त्यामुळे हे सर्व अवयव ठसठसशीत पणे दिसावेत म्हणूनच नग्न प्रतिमेची योजना, अन्य दुसरे कारण नाही. त्यातही योनीचा भाग जास्त ठळकपणे दिसावा म्हणून मांड्यांची रचना इंग्रजी अक्षर ( M ) प्रमाणे केलेली दिसते.
‘लज्जागौरी’ची हीच संकल्पना डोक्यात घेऊन मग डॉ. अशोक काळे यांनी नैसर्गिक प्रसूतीसाठी स्वत:ला झोकून दिले. महिलांना आणि त्यांच्या कुटुंबियांना नैसर्गिक प्रसूतीचं महत्त्व आणि फायदे माहीत नसतात. त्यामुळे कधी अज्ञानातून, तर कधी डॉक्टरांच्या चुकीच्या मार्गदर्शनातून गरज नसताना सिझेरियन प्रसूती केली जाते. त्याचे दुष्परिणाम आई आणि बाळ दोघांनाही सहन करावे लागतात.
त्यामुळे शक्यतो सिझेरियन प्रसूती टाळून नैसर्गिकरीत्या बाळंतपण करण्याचा प्रयत्न करायला हवा, याबाबत जागृती करण्यासाठी डॉ. काळे गावोगावी फिरतात. तसंच नैसर्गिक प्रसूतीमध्येही आडवं पडून कळा देण्यापेक्षा उभं राहून कळा देण्याची पद्धत अधिक उपयोगी आणि नैसर्गिक आहे. त्याबद्दलही अलीकडे महिलांना फारशी माहिती नसते, ती पद्धत पुन्हा रूढ करण्यासाठीचा प्रयत्न म्हणजे लज्जागौरी मोहीम, असं ते सांगतात.
सिझर प्रसूती टाळण्यासाठी
शास्त्रीय भाषेत प्रसूतीच्या उभ्या अवस्थेला vertical Squatting Posture म्हणतात. एका डॉक्टरने सहा वर्षात 1040 महिलांची प्रसूती त्या टेबलावर केली. पैकी 1017 (97 %) महिला नैसर्गिकरीत्या प्रसूत झाल्या व फक्त 23 महिलांचे सिझर करावे लागले. सिझेरियन दर फक्त तीन टक्के होता. यातील 16 जणींचे आधीचे सीझर होते, त्यापैकी 1 जणींची नैसर्गिक प्रसूती झाली. फक्त एकीचे सिझर करावे लागले. 113 जणीच्या गर्भाच्या मानेभोवती नाळेचे वेढे असूनही, कोणाचेही सिझर करावे लागले नाही. (सध्या सीझर करण्याचे हे कारण पुढे केले जाते.)
झोपून प्रसूती कळ न घेता ‘लज्जागौरी’ प्रमाणे उभे राहून कळ घेतल्याने वेगळे काय होते? इंग्लंड मधील LANCET या सर्वांत जुन्या वैद्यकीय साप्ताहिकाच्या अंकातील एका लेखात आडव्या (Dorsal Position) स्थितीत कळा घेतल्याने होणाऱ्या दुष्परिणामाची चर्चा केली आहे. संशोधकाच्या मते चार घटना होतात—जननमार्ग (delivery passage) अरुंद होतो, कंबरेच्या हाडाची हालचाल (Pelvic mobility) रोखली जाते, महाधमनी (aorta) तसेच महारोहिणी (Inf vena cava) दाबली जाते, व गुरुत्वाकर्षणाचा (Gravity) फायदा मिळत नाही.
या चारी घटनांचा एकत्रित दुष्परिणाम प्रसूतीवर होतो-- प्रसव-तास 30 टक्के वाढतात, शुद्ध रक्तप्रवाह कमी झाल्याने बाळ गुदमरते, अशुद्ध रक्त तुंबल्याने रक्तस्त्राव वाढतो, रक्तदाब कमी होऊन महिलेचा शक्तिपात होतो, धीर खचतो. यामुळे नातेवाईक घाबरून सिझरचा आग्रह धरतात. दुष्परिणाम दिसू लागल्यावर डॉक्टर हवालदिल होऊन सुखरूप बाळंतपणासाठी सिझर करण्याचा निर्णय घेतात.
डॉ. काळे सांगतात, प्रसूतीचे साधारणपणे तीन टप्पे असतात. सुरुवातीला गर्भाशय पिशवीचे घट्ट बंद असलेलं तोंड उघडू लागतं. ते चार इंच उघडल्याशिवाय बाळाचं डोकं बाहेर येऊ शकत नाही. हा झाला पहिला टप्पा. दुसऱ्या टप्प्यात, बाळ संपूर्णपणे गर्भाशयातून बाहेर येतं. या दुसऱ्या टप्प्यात अनेकदा बाळाचं डोकं योनी मार्गात अडकतं. अशा वेळी त्याला बाहेर ओढून काढण्यासाठी डॉ. पीटर चेंबरलेन यांनी सतराव्या शतकात प्रसव चिमटा वापरण्याची पद्धत शोधली. हा चिमटा लावण्यासाठी बाळंतिणीला टेबलावर झोपवावं लागू लागलं.
त्यासाठी टेबल आलं. अन्यथा त्याआधी प्रसूती प्रामुख्याने उभ्यानेच होत असतं. कालांतराने सर्रास चिमटा वापरला जाऊ लागला. पुढे आधुनिक काळात नव्या औषधांचे शोध लागले, कळा येण्यासाठी इंजेक्शनं वापरली जाऊ लागली. त्यामुळे चिमट्याचा वापर कमी झाला, जवळ जवळ थांबला. पण टेबल मात्र तसंच राहिलं. त्या टेबलमुळेच सिझेरियनचं प्रमाण वाढण्याला हातभार लागला असल्याचं ते सांगतात.
