‘’माझं नाव रझिया सुलताना बेगम आहे. मी मुघल सल्तनतचा शेवटचा सम्राट बहादूर शाह जफर यांचे पणतू मिर्झा बेदर बख्त यांची पत्नी आहे. 15 ऑगस्ट 1965 रोजी, मी 12 वर्षांची असताना, आमचे लग्न झाले. मी मूळची लखनौची आहे, पण कोलकात्यात माझ्या आजोबांच्या घरी वाढले. आजकाल मी हावडाच्या शिवपुरी भागातील एका गरीब झोपडपट्टीत राहतेय. मी मुघल घराण्याची सून आहे पण मी 50 रुपयांचे तिकीट घेऊन लाल किल्ल्यावर जाते. मी 40 रुपये देऊन हुमायूनच्या थडग्यावर जाते. तर ते माझ्या कुटुंबाचे राज्य आहे.’’

मुघल घराण्याची सून असलेल्या रझिया सुलाताना बेगम यांची ही कैफियत… सुलताना बेगम यांनी गरिबीमुळे सोसाव्या लागलेल्या हालअपेष्टांविषयी बोलताना आपल्या व्यथा मांडल्या आहेत. त्यांचे पती व मुघल बादशहाचे वंशज मिर्झा बेदर बख्त यांचं 1980 साली निधन झालं. आयुष्यभर त्यांच्याकडे कोणताही ठोस असा रोजगार नव्हता. आधी ब्रिटिशांकडून, नंतर भारत सरकारकडून आणि शेवटी हजरत निजामुद्दीन ट्रस्टकडून येणाऱ्या पेन्शनवर त्यांचं गुजराण होत होतं. आताही ट्रस्टकडून येणाऱ्या उण्यापुऱ्या 6 हजार रुपयांवर सुलताना बेगम यांना आपला चरितार्थ चालवावा लागत आहे. कारण आता त्याही वार्धक्याकडे झुकल्या असून शारिरीक मेहनतीचं काम त्यांना जमेनासं झालं आहे.

सुलताना बेगम सांगतात, “मला एक मुलगा आणि पाच मुली आहेत. माझ्या सर्वात मोठ्या मुलीचं 2022 साली निधन झालं. माझ्या मुलांना गरिबीमुळे शिक्षणही घेता आलं नाही. त्यांच्यापैकी कुणीच शालेय शिक्षणही पूर्ण करू शकलं नाही, आमची सध्या बिकट अवस्था आहे”!

‘’मी मुघलांची सून, राहण्यास घर नाही:पाण्यात ब्रेड बुडवून मुलांना वाढवलं’’

पतीच्या निधनानंतर 1984 साली सुलताना बेगम हावडा येथे आल्या. तिथे चहाच्या ठेल्यावर चहा विकून, बांगड्या तयार करून आपल्या कुटुंबाचं पोषण करू लागल्या. “पतीच्या निधनानंतर मी कशीबशी अर्थार्जन करून कुटुंब चालवत होते. पण आता माझं वय झालं आहे. वृद्धावस्थेतील आजारपणांमुळे मला बहुतेक वेळ झोपूनच काढावा लागतो. त्यामुळे आमची परिस्थिती बिकट झाली आहे. आम्ही बहादूरशहा जफरचे कायदेशीर वारस असून आम्हाला लाल किल्ल्याचा ताबा मिळण्याबरोबरच इतकी वर्षं भारत सरकारनं बेकायदेशीररीत्या त्याचा ताबा ठेवल्याबद्दल नुकसानभरपाईही मिळायला हवी”, अशी मागणी सुलताना बेगम यांनी केली आहे.

भारत सरकारने लाल किल्ला बळकावल्याचा सुलताना बेगमचा आरोप

भारतावर शेकडो वर्षं राज्य केल्यानंतर 1857 मध्ये ब्रिटिशांविरोधात लढताना मुघल पराभूत झाले आणि देशावरचा त्यांचा अंमल संपुष्टात आला. 1857 मध्ये शेवटच्या मुघल बादशहाच्या रुपात भारतावरची मुघल राजवट संपली. पण इतकी वर्षं ज्या देशात राज्य केलं, तिथे मुघलांची किती अमाप संपत्ती असेल? याची नेमकी माहिती आत्ता मिळणं जरी कठीण असलं, तरी भारताच्या राजधानीत मुघलांच्या मालमत्तेमधली एक ऐतिहासिक वास्तू असून भारत सरकारनं बेकायदेशीररीत्या ती बळकावल्याचा आरोप शेवटचा मुघल बादशहा बहादूरशहा जफर दुसरा यांच्या वंशज असलेल्या सुलताना बेगम यांनी केला आहे. कधीकाळी देशावर राज्य करणाऱ्या मुघलांच्या वंशजांवर गरिबीमुळे अक्षरश: चहा विकून गुजराण करण्याची वेळ आल्याचं समोर आलं आहे.

हा सगळा प्रकार दिल्ली उच्च न्यायालयात सुनावणी पार पडलेल्या एका याचिकेमुळे समोर आला. वास्तविक 2021 सालातच यासंदर्भातली पहिली याचिका न्यायालयात दाखल झाली होती. पण शेवटच्या बादशहाचा पाडाव झाल्यानंतर 164 वर्षांचा काळ आता लोटला असून मुघलांच्या मालमत्तेसंदर्भातली याचिका आता सुनावणीसाठी घेता येणार नाही, अशी टिप्पणी करत न्यायालयाने ती याचिका फेटाळून लावली होती. त्यानंतरही जवळपास अडीच वर्षांचा काळ उलटल्यानंतर बहादूरशहा जफरच्या वंशजांनी पुन्हा दिल्ली उच्च न्यायालयात पुनर्विचार याचिका दाखल केली. पण यावेळीही मूळ निकालानंतर अडीच वर्षांचा काळ गेल्याचं नमूद करत न्यायालयाने ही याचिकाही फेटाळली.

काय होती याचिकाकर्त्यांची मागणी?

सध्या कोलकात्याच्या हावडा परिसरात राहणाऱ्या सुलताना बेगम यांनी त्यांचे दिवंगत पती मिर्झा बेदर बख्त हे शेवटचा बादशहा बहादूरशहा जफर दुसरा याचे पणतू होते, असा दावा केला. त्यासाठी दोन वेळा याचिका दाखल करूनदेखील न्यायालयानं त्यांच्या मागण्या फेटाळल्या. सुलताना बेगम यांनी याचिकेत चक्क राजधानी दिल्लीतील लाल किल्ल्यावरच दावा सांगितला होता. हा किल्ला म्हणजे मुघलांची मालमत्ता असून 19 सप्टेंबर 1857 रोजी ब्रिटिशांनी शेवटचा मुघल बादशहा बहादूरशहा जफर याला तिथून हाकलून दिलं आणि बेकायदेशीररीत्या किल्ला ताब्यात घेतला. त्यानंतर भारत सरकारनंही हा किल्ला बेकायदेशीररीत्या बळकावला असून त्यावर आपला अधिकार आहे, असा दावा सुलताना बेगम यांचा आहे.

‘’मुघलांनीच देशाला सोन्याची चिडिया बनवले’’

‘दै. भास्कर’ला मुघल घराण्याची सून असलेल्या रझिया सुलाताना बेगम यांनी अलीकडेच एक विस्तृत मुलाखत दिली. या मुलाखतीत त्या म्हणतात,’’ आज जे वातावरण आहे ते पाहून वाईट वाटतं. कबरी खोदल्या जात आहेत. कबरीत ना मृतदेह आहेत, ना त्यांची हाडे, काय फायदा आहे? लोक म्हणतात की मुघल दरोडेखोर होते. बाबर, तैमूरलंगपासून ते बहादूर शाह जफरपर्यंत सर्वजण इथेच मरण पावले. कोण होते जे लुटून घेऊन गेले आणि जर त्यांनी लुटले तर ते कुठे नेले? अरे, त्यांनी फतेहपूर सिक्री बांधले, लाल किल्ला बांधला, ताजमहाल बांधला, हुमायूनचा मकबरा बांधला. देशाला सोन्याची चिडिया बनवले.

इंग्रजांनी कोहिनूर हिरा घेतला, लाल किल्ल्यातील सर्व हिरे घेऊन गेले. ब्रिटिशांना प्रश्न विचारा, त्यांच्याकडे बोट दाखवा. मी म्हणते की सर्व रस्त्यांची नावे काढून टाका, शहरांची नावे बदला, पण ते कोणाच्या नावावर ठेवणार ते मला सांगा. भारताला सुधारण्यासाठी कोणी इतिहासकार आहे का?

मुघल अजूनही देशाला देत आहेत, मी मुघल घराण्याची सून आहे पण मी 50 रुपयांचे तिकीट घेऊन लाल किल्ल्यावर जाते. मी 40 रुपये देऊन हुमायूनच्या थडग्यावर जाते. तर ते माझ्या कुटुंबाचे राज्य आहे. मुघलांनी त्यांची लूट कुठे नेली? एकाचे नाव सांगा आणि मी माझे डोके झुकवीन. कबर खोदा किंवा राहू द्या, ती सरकारची जबाबदारी आहे.

जर उधम सिंग यांच्या अस्थी परदेशातून परत आणता येतात, तर बहादूर शाह जफर यांच्या थडग्यावरील माती रंगूनहून का परत आणता येत नाही? बहादूर शाह जफर देशाचे गद्दार होते का? त्यांची इच्छा होती की त्यांना त्यांच्या जन्मभूमीत दफन करावे. जेव्हा ते येथून निघाले तेव्हा त्यांनी त्याच्या देशाची माती सोबत घेतली आणि म्हटले होते की जर मी मेलो तर माझ्या देशाची माती माझ्या छातीवर ठेवा.’’

‘’आपण नवाब आहोत, काम करणं आपल्याला शोभत नाही’’

शेवटचा सम्राट बहादूर शाह जफर यांचे पणतू मिर्झा बेदार बख्त यांच्याशी झालेल्या लग्नाविषयी सुलताना बेगम यांनी सांगितले की, माझी मावशी आणि बेदारसाहेबांची मावशी मैत्रिणी होत्या. मावशीने सांगितलं,तो अकबराच्या घराण्यातील मुलगा आहे, सुलतानाचे लग्न त्याच्याशी करून द्या. काही प्रमाणात ओझे कमी होईल. माझे लग्न एका मुघल शासकाच्या कुटुंबात झाले आहे, हे मला बेदार साहेबांसोबत राहताना कळले.

लग्न झाले तेव्हा बेदार साहेब कोणतेही काम करत नव्हते. मुघल घराण्यातील असल्याने त्यांना 250 रुपये पेन्शन मिळत असे. त्यावरच आम्ही जगायचो. ते म्हणायचे की आमच्या कुटुंबात कोणीही कधीही काम केलेले नाही, म्हणून मीही काम करणार नाही. काम करणे माझ्या क्षमतेच्या पलीकडे आहे. 

लग्नानंतर दोन मुले झाली. खर्चही वाढला. बेदारसाहेबांना दररोज मांसासोबत चविष्ट भात लागायचा. मांसाशिवाय ते एक घासही गिळू शकत नव्हते. दिवसा मांस आणि संध्याकाळी कलेजी पराठा. मांस फक्त शुक्रवारीच शिजवले जात नव्हते. त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मला पुन्हा काम सुरू करावे लागले. लग्नाआधी मी वही बांधण्याचे आणि लाखाच्या बांगड्या बनवण्याचे काम शिकले होते; मी पुन्हा तेच करायला सुरुवात केली.

निब पेनचे सॉकेट दुरुस्त करणे आणि पुस्तके बांधणे इत्यादी कामे करावी लागत होती. नवाब साहेब म्हणायचे की घरी बसून इज्जतचे काम करा. मला स्वयंपाक करण्यासाठी कोणाच्या घरी जाण्याची गरज नाही. मग त्यांच्या मृत्यूनंतर, मोठ्या गरिबीचे दिवस आले. नवाब साहेबांनी माझ्याकडून वचन घेतले होते की जर मी मेलो तर मुलांना पाणी देऊन सांभाळ पण कोणासमोर भीक मागू नको. मी माझ्या मुलांना भाकरी आणि पाणी दिले आहे, पण कधीही कोणाकडून काही मागितले नाही.

‘’रस्सी जल गई, लेकिन ऐंठन नहीं गई’’

मला नेहमीच प्रश्न पडायचा की मी मुघल सल्तनतची सून आहे आणि मी काय काम करतेय. कसे जीवन आहे. नवाब साहेबांना याची पर्वा नव्हती. त्यांना खूप वेळा म्हणायचे रस्सी जल गई, लेकिन ऐंठन नहीं गई. ते कोणाच्याही लग्नाला गेले नाही. म्हणायचे की, असे अन्न खाऊ नये जे दुसऱ्यांवर अवलंबून राहण्यास प्रेरित करते.

शेवटच्या काळात त्यांना अर्धांगवायू झाला होता. रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. एके दिवशी ते म्हणाले, सुलताना आम्हाला घरी घेऊन जा, आम्हाला धर्मादाय उपचार नको आहेत. मी त्यांना समजावून सांगितले की माझ्याकडे उपचारासाठी पैसे नाहीत, पण तो सहमत झाला नाही. मग मी डॉक्टरांकडून रजा मागितली आणि त्यांना घरी घेऊन आले. शेवटी, ते वाचले नाही. त्यावेळी मी 27 वर्षांची होते, ते 60 वर्षांचे होते. त्यांच्या निधनाबद्दल पश्चिम बंगालचे तत्कालीन मुख्यमंत्री ज्योती बसू यांनी गार्ड ऑफ ऑनर आणि तीन तोफांची सलामी दिली.

नवाब साहेबांच्या मृत्युनंतर, खर्च उचलण्यास असमर्थ असल्याने मुलांसह तिच्या पालकांच्या घरी गेले. आईवडिलांच्या घरी गेल्यानंतरही काम करू लागले. काही दिवसांनी, नवाब साहेबांचे 400 रुपये पेन्शन माझ्या नावावर हस्तांतरित झाले. इथे पुन्हा लाखाच्या बांगड्या बनवायला सुरुवात केली. रस्त्यावर एक चहाची टपरी उघडली. मोत्यांना दोरी बांधणे. कारखान्यातून साड्यांचे गठ्ठे आणायचे, धागे तोडायचे आणि नंतर परत करायचे. एक हजार साड्यांसाठी १०० रुपये मिळायचे. मी कोणाकडेही काही मागितले नाही एवढेच.

‘’सरकारने टिपू सुलतान, मीर जाफर, वालिद शाह यांना खूप काही दिले, पण आम्हाला नाही’’

काही वर्षांपूर्वी कोणीतरी मला प्रतिभा पाटीलजींशी ओळख करून दिली. त्यांनी स्वतःच्या इच्छेने पेन्शन वाढवून 6,000 रुपये केले. त्यापैकी 2500 रुपये घरभाडे आहे. घरातील वस्तू आणि माझा उपचार 3500 रुपयांत. जेव्हा सर्व राजे आणि महाराजांना त्यांची घरे परत मिळाली आहेत तर बहादूर शाह जफरना का नाही? ते भिकारी नव्हते, तर राजा होते. मलाही माझं घर हवंय. मी त्यांच्या पणतूची पत्नी आहे. आम्हाला आमचा राजवाडा परत मिळावा. आमच्याकडे मालमत्ता नाही, शाही पेन्शन नाही, राहण्यासाठी छप्पर नाही. मी हे इतक्या वर्षांपासून सांगत आहे, पण कोणी ऐकत नाही. सरकारने टिपू सुलतान, हैदराबाद, मीर जाफर, वालिद शाह यांना खूप काही दिले, पण आम्हाला नाही.

नवाब साहेब म्हणायचे की बहादूर शाहनेही आत्मसमर्पण केले असते तर. पण नंतर ते म्हणायचे की आज जगात आपले जे काही नाव आहे ते केवळ त्यांच्या निष्ठेमुळे आहे. जर बहादूरशाह जफरने देशाशी विश्वासघात केला नाही म्हणून तर आपल्या भावी पिढ्याही डोके उंच करून जगू शकत आहेत.

कोण होता शेवटचा मुघल सम्राट बहादुरशाह जफर?

बहादुरशाह जफर हा भारताचा 19वा आणि शेवटचा मुघल सम्राट होता. तिमुरी घराण्यातील बहादुरशाह याचे मूळ नाव अबू जफर सिराजुद्दीन मुहम्मद बहादुरशाह होते. तो मुघल सम्राट दुसरा अकबरशाह आणि त्यांची हिंदू रजपूत पत्नी लालबाई यांचा पुत्र होता. 18 सप्टेंबर 1837 रोजी वडिलांच्या मृत्यूनंतर तो दिल्लीच्या सिंहासनावर आरूढ झाला. त्याने गोहत्याबंदीचा आदेश दिला होता.धर्मनिरपेक्ष भावनेने राज्यकारभार करणाऱ्या या सम्राटाचे भारताच्या इतिहासात मोठे योगदान आहे. तो केवळ एक प्रभावी राजकीय नेता नव्हता, तर एक उत्कृष्ट कवी आणि गझलकार म्हणूनही प्रसिद्ध होता.

भारतातील सैनिकांनी ईस्ट इंडिया कंपनीविरुद्ध बंड पुकारले होते. हे बंड मोडीत काढल्यानंतर बादशाहावर देशद्रोहाचा आरोप ठेवून त्याला तुरुंगात डांबण्यात आले आणि त्यानंतर ब्रिटीशांच्या नियंत्रणाखाली असलेल्या आजच्या म्यानमारमध्ये त्याला (बर्मा) हद्दपार केले. 7 नोव्हेंबर रोजी 87व्या वर्षी तो बंदिवासात मरण पावला. पण त्याचे काव्य जिवंत राहिले. त्याने वापरलेले टोपणनाव ‘जफर’ याचा अर्थ विजय असा होतो.

1700 च्या दशकाच्या शेवटी मुघल साम्राज्याने त्याचा प्रभाव आणि प्रदेश गमावला. 1837 साली जफर दुसरा गादीवर आला तेव्हा त्याचे राज्य फक्त दिल्ली आणि आजूबाजूच्या प्रदेशांपुरतेच मर्यादित होते. इतर मुघल सम्राटांप्रमाणे तो चंगेझ खान आणि तैमूर सारख्या मंगोल शासकांचा थेट वंशज मानला जातो. त्याच्या मृत्यूबरोबरच जगातील एका प्रसिद्ध राजवंशाचा शेवट झाला. 

ब्रिटीशांनी त्याच्या अनुयायांचा संपर्क रोखण्यासाठी त्याला एका अज्ञात कबरीत पुरले. त्याच्या मृत्यूची बातमी भारतात पोहोचायला पंधरा दिवस लागले होते. यानंतर 100 हून अधिक वर्षे जफर विस्मृतीत गेला. परंतु गेल्या काही दशकांत अनेक मार्गांनी हे नाव पुन्हा एकदा चर्चेत आले आहे. 1980 च्या दशकातील एका भारतीय दूरचित्रवाणी मालिकेने त्याच्या आठवणींना उजाळा दिला आणि दिल्ली व कराचीतील रस्त्यांना त्याचे नाव देण्यात आले. ढाकात त्याच्या नावावर एक उद्यान देखील आहे.

बहादुरशाह जफरच्या समाधीचा काय वाद आहे?

बहादुरशाहची शेवटची इच्छा ही शेवटचा श्वास भारतातच घ्यावा, तसेच दफनही भारतभूमीतच व्हावे ही होती; परंतु तसे झाले नाही. यांगूनच्या एका शांत रस्त्यावर असलेली जफरची साधी समाधी भारतीय इतिहासातील एक सर्वाधिक खळबळजनक कालखंडाची दुःखद स्मृती आहे. स्थानिक लोकांना जफरला स्थानिक छावणीच्या परिसरात कुठेतरी पुरले असल्याचे माहीत होते, परंतु 1991 पर्यंत ती सापडली नव्हती. ड्रेनसाठी खोदकाम करणाऱ्या कामगारांना विटांचे बांधकाम आढळले आणि ते नंतर जफरचे थडगे असल्याचे स्पष्ट झाले. सार्वजनिक देणग्यांच्या मदतीने नंतर त्याचे नूतनीकरण करण्यात आले. भारतातील त्याच्या पूर्वजांच्या भव्य समाधींच्या तुलनेत जफरची समाधी साधी आहे. 

एका लोखंडी जाळीवर त्याचे नाव आणि पद लिहिले आहे. तळमजल्यावर त्याच्या पत्नींपैकी एक झीनत महल आणि त्याची नात रौनक जमानी यांची कबर आहे. खाली असलेल्या एका कोठारात जफरची कबर गुलाबाच्या पाकळ्या आणि इतर फुलांनी सजवलेली असते. एका लांब झुंबराखाली त्याचे चित्र लावलेले आहे. शेजारीच एक मशिद आहे. सर्व स्तरांतील लोक दर्ग्यावर येतात कारण त्याला सूफी संत मानले जाते. लोक त्याच्या कबरीजवळ ध्यान आणि प्रार्थना करतात. लोकांच्या इच्छा पूर्ण झाल्यावर ते पैसे आणि इतर वस्तू दान करतात असे स्थानिक सांगतात.