असं म्हणतात की, सारं रामायण घडलं ते सीतेचे रावणाने अपहरण केल्यामुळेच... महाभारतही घडलं, त्यामागील महत्त्वाच्या कारणांपैकी द्रौपदीचा कौरवांनी केलेला अपमान हेदेखील एक कारण होतंच. पांचाल देशाचा राजा द्रुपद याची द्रौपदी ही मुलगी. यज्ञसेनी, सैरंध्री, महाभारती, कृष्णा अशा अन्य नावांनीही द्रौपदीला ओळखलं जात असे. द्रौपदीचा विवाह पाच पांडवांशी झाला.
बहुपती प्रथेचे प्राचीन काळापासून भारताला माहीत असलेले हे अतिशय परिचित उदाहरण. बहुपती प्रथा ही काही केवळ प्राचीन काळाचीच मिरासदारी नाही. आजच्या आधुनिक जगातही डोळ्यांना सहज दिसू शकतात अशा द्रौपदी... मग त्या ग्रामीण भागातील असोत वा शहरी भागातील... त्यांच्यातील समान धागा एकच की, परंपरेच्या जोखडात त्या पुरत्या अडकलेल्या आहेत. 21व्या शतकात भारत सज्ज होतोय महाशक्ती बनण्यासाठी, पण त्याच्या मातीत अशाही गोष्टी आहेत अजून, हे सत्य नाकारता कसे येईल?
याच बहुपती प्रथेसंबंधीत गेल्या आठवड्यातील एका घटनेने साऱ्यांचे लक्ष वेधून गेतलं. ही घटना हिमाचल प्रदेशातील सिरमौर जिल्ह्यातील शिलाई गावात घडली. इथे एका वधूने दोन सख्ख्या भावांशी लग्न केलं आहे. शिलाई गावातील प्रदीप नेगी आणि कपिल नेगी यांनी जवळच्या कुन्हाट गावातील सुनीता चौहान या तरुणीशी एकाच वेळी लग्न केले. हा विवाह सोहळा पूर्ण सहमतीने आणि सामुदायिक सहभागासह पार पडला.
दोन भावांची एकच नवरी…
प्रदीप नेगी हा जलशक्ती विभागात कार्यरत आहे. त्याचा सख्खा धाकटा भाऊ कपिल नेगी हा परदेशात हॉस्पिटॅलिटी क्षेत्रात काम करतो. हे दोघे ही उच्च शिक्षित आहेत. दोघांची दिनचर्या आणि देश वेगवेगळे असले तरी, दोन्ही भावांनी एकत्र येऊन ही परंपरा पाळण्याचा निर्णय घेतला. हा आमचा संयुक्त निर्णय होता. हे विश्वास, काळजी आणि सामायिक जबाबदारीचे नाते आहे. आम्ही ही परंपरा उघडपणे स्वीकारली आहे. कारण आम्हाला आमच्या परंपरांवर गर्व आहे. असं प्रदीप याने लग्नानंतर सांगितलं. तर कपिल म्हणाला की, मी जरी परदेशात असलो तरी, या विवाहाच्या माध्यमातून आम्ही दोघेही आमच्या पत्नीला स्थिरता, समर्थन आणि प्रेम देण्यासाठी कटिबद्ध आहोत असं त्याने स्पष्ट केलं.
या दोघांशी लग्न करणाऱ्या सुनीतानेही आपली प्रतिक्रीया दिली आहे. ती म्हणाली हा माझा स्वतःचा निर्णय होता. माझ्यावर कोणतेही दडपण नव्हते. मला ही परंपरा माहीत आहे. मी ती माझ्या इच्छेने स्वीकारली आहे. असं ती म्हणाली. या अनोख्या विवाहसोहळ्यात शेकडो गावकरी आणि नातेवाईक सहभागी झाले होते. तीन दिवस चाललेल्या या विवाह समारंभात पारंपरिक 'ट्रान्स-गिरी' पदार्थ वाढण्यात आले होते. पहाडी लोकगीतांवर या लग्नात जल्लोष करण्यात आला.
या निमित्ताने बहुपती प्रथा पुन्हा चर्चेत आली. हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडच्या पवर्तरांगांमध्ये आजही ज्या प्रथेचं पालनं केलं जात ती बहुपती प्रथा नेमकी काय आहे, तिला कायदेशीर मान्यता आहे का याचा आपण आढावा घेणार आहोत.
संबंधित लेख वाचा: 1) राज्यात विधवांच्या पुनर्विवाह चळवळीला गती द्यावी लागेल, अन्यथा…? |
बहुपती प्रथा म्हणजे नेमकं काय?
हिमाचल प्रदेशसारखे राज्य हे निसर्गसौंदर्याने नटलेले नंदनवनच. दरवर्षी हजारो पर्यटक येतात या राज्यात हिमालयाच्या कुशीतील आल्हाददायकतेचा अनुभव घेण्यासाठी. काश्मीर धगधगते असल्याने हिमाचल प्रदेशला पर्यटकांची पसंती ही कायमच असते. या राज्यातील सांगला खोरे हा भाग मधुचंद्रासाठी आसुसलेल्या नवदांपत्यासाठी तर स्वप्नसृष्टीच. शिवाय सफरचंदांच्या बागांनी या भागाला आलेली खुमारी वेगळीच. शिमला ही हिमाचलची राजधानी. तेथून सुमारे 200 कि.मी. अंतरावर असलेल्या किन्नोर जिल्ह्यात असलेल्या सांगला खोऱ्यामधील ‘हाट्टी’ या आदिवासी समाजाचे जनजीवन हे पुराणकथांतील पात्रांची जीवनशैली, वर्तन, आदर्श यांच्याशी जोडलेले.
गेल्या आठवड्यात सुनीता चौहानने दोन सख्ख्या भावांशी केलेलं लग्न ही काही पहिलीच घटना नाही. अशा अनेक घटना या परिसरात पाहायला मिळतात. रणजीत सिंग व चंदरप्रकाश हे दोन सख्खे भाऊ. त्यांच्यात विलक्षण प्रेम आणि जिव्हाळा. पण अजूनही एक बंध त्यांना एकमेकांशी जोडून ठेवतो, ते म्हणजे या दोन भावांची बायको एकच आहे ती म्हणजे सुनीतादेवी... या दोन भावांपैकी एकाशी तिचे आधी लग्न झाले. त्यानंतर पाच वर्षांनी तिने आपल्या नवऱ्याच्याच सख्ख्या भावाशी लग्न केले. दोन दादल्यांबरोबर एकत्र नांदणे सुरू झाले. सुनीतादेवीशी तिच्या दोन्ही नवऱ्यांनी ज्या रीतीने विवाह केले, तो हिंदू विवाह कायद्यानुसार गुन्हा आहे.
भारतात ब्रिटिशांच्या राजवटीत व नंतरही बरेच कायदे केले गेले. काही कायद्यांचे सकारात्मक परिणाम नक्कीच झाले; पण काही कायद्यांमधून अशा पळवाटा काढण्यात आल्या की, मती गुंग व्हावी. काही वेळेस कायदा असूनही उपयोग होत नाही, कारण कायदाबाह्य गोष्ट संबंधित व्यक्ती, त्यांचा समाज यांनी मान्य केलेली असते. त्यांच्या लेखी तो गुन्हा नव्हे तर योग्य कृती असते. सुनीतादेवीलाही त्यामुळे बहुपती प्रथेचा भाग होताना फार काही अपराधी वाटले नसावे... तिचे तसे बरे चाललेय. तिला या दोन पतीराजांपासून दोन मुली झाल्या आहेत. आपल्यावर प्रेम करणारे दोन नवरे लाभल्याबद्दल ती उलट परमेश्वराचे आभारच मानते.
परंपरेचा प्रवाह तिच्या घरातून असा वाहात राहतो. तिचे घर ज्या ठिकाणी आहे, त्यापासून जवळच बास्पा नदी वाहते. नदीकिनारी सफरचंदाच्या बागा आहेत... या नदीचा ओघ कमी झाला नाही. तसाच सुनीतादेवीच्या जीवनाचा प्रवाहही खळाळता आहे. त्याला बहुपतीत्वामुळे बांध पडलेला नाही.
बहुपती प्रथेची किमान 25 कुटुंब…
महाभारतातील द्रौपदीशी आपले काही नाते आहे का? असा प्रश्न येत असेल का सुनीतादेवीच्या मनात? त्याबद्दल खरंच काही सांगता येणे कठीण आहे. तिच्या दोन पतींपैकी रणजीत हा अर्धवेळ पोस्टमनचे काम करतो, तर दुसरा पती चंदन हा किराणा मालाचे दुकान चालवतो. पाच पतींची पत्नी म्हणून द्रौपदीला ‘पांचाली’ म्हटले जात असे. दोन पतींची पत्नी म्हणून सुनीतादेवीला ‘द्विपती’ म्हणायला हरकत नसावी. पण तिच्या पंचक्रोशीत अशा अजून काही द्विपती स्त्रिया आहेत.
एक तर सुनीतादेवीच्या नात्यातच आहे. रणजीत, चंदन यांचे दोन मोठे सख्खे भाऊ अमरजीतसिंग व सोवनसिंग. या दोघांनीही एकाच मुलीशी विवाह केला आहे. अशा प्रकारचे विवाह झालेली सुमारे 15 कुटुंबे सांगला परिसरात आहेत. रणजीत, चंदन, अमरजीतसिंग व सोवनसिंग या चौघांना तर काही गोष्टी वारसाहक्कानेच मिळाल्या आहेत. जसे या चौघांना दोन वडील आहेत आणि आई आहे एकच…
वारसाहक्काने मिळालेल्या शेतीचे विभाजन होऊ नये, म्हणून…
किन्नोर जिल्ह्यातील हाट्टी आदिवासी पट्ट्यात बहुपती प्रथा ही तेथील जनजीवनाचा अविभाज्य भागच आहे. पण अशी प्रथा का पडली असावी? केवळ महाभारतात द्रौपदीने पाच पांडवांशी लग्न केले म्हणून... पण तसे बिल्कुल नाही. प्रत्येक गोष्टीमागे एक समाजकारण, अर्थकारण हे असतेच... किन्नोरमध्ये बहुपती प्रथा रुजली, त्यामागे वारसाहक्काने मिळालेल्या शेतीचे विभाजन होऊ नये, हा विचार प्रबळ आहे. किन्नोर जिल्ह्यात स्त्री भ्रूण हत्येचे एकही प्रकरण सापडणार नाही. या जिल्ह्यातील दर हजार पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या 857. बहुपती प्रथेला पोषक अशीच ही आकडेवारी आहे.
आपल्याला वारसाहक्काने मिळालेली शेतजमीन ही मौल्यवान संपत्तीच आहे, अशी धारणा आदिवासींमध्ये असणे अगदी स्वाभाविक आहे. किन्नोर जिल्ह्यातील आदिवासी जमाती त्याला कशा अपवाद असणार? त्यामुळेच शेतजमिनींचे वाटप होऊन शततुकडे होऊ नयेत, म्हणून जागरूक असलेल्या या लोकांनी बहुपती प्रथेला जवळ केले. दोन पुरुषांनी एकाच स्त्रीशी विवाह करणे, याचा पुढचा टप्पादेखील काही जणांनी गाठलेला दिसतो. किन्नोर जिल्ह्यातील पुह व यांगथांग या अतिदुर्गम भागात चार-पाच भावांनी एकाच महिलेशी सामायिक विवाह केल्याची काही उदाहरणे आहेत. पण या प्रथेमध्येही थोडी सुधारणा होऊन कालांतराने दोन भावांसाठी एक सामायिक पत्नी असे प्रमाण स्थिर झाले आहे.
एक पती रतिक्रीडेत मग्न असेल तर दुसरा पती…?
बहुपती प्रथेचेही काही नियम, गुपिते असतात. जर बहुपतींपैकी एखादा पती सामायिक पत्नीबरोबर रतिक्रीडेत मग्न असेल तर ते इतरांना कळावे, म्हणून तो आपली किन्नोरी टोपी घरातील बेडरुमच्या बाहेर टांगून ठेवतो. ती पाहून इतर पतीराजांना आतील परिस्थितीचा लगेच अंदाज येतो. मग कोणीही त्या खोलीत रममाण झालेल्या दोन जिवांना त्रास द्यायला तिथे जात नाही! बहुपतीत्व आनंदाने स्वीकारणाऱ्या स्त्रियांना काही गोष्टींची मोकळीकही आहे. जसे आपला पती किंवा सहचर कोण असावा, हे निवडण्याचे तिला पूर्ण स्वातंत्र्य आहे.
बहुपती विवाहाला संबंधित महिलेची संमती असली तरच पुढचे पाऊल उचलले जाते. शतकानुशतके या भागात अजून एक प्रथा चालत आली आहे. दारोच फिमू असे तिचे नाव. गावच्या जत्रेतून किंवा सार्वजनिक ठिकाणाहून प्रौढ मुलगा आपल्याला आवडणाऱ्या प्रौढ मुलीला सोबत घेऊन पलायन करतो. त्या मुलाचे नातेवाईक मग त्या मुलीच्या घरी जाऊन लग्नाचा औपचारिक प्रस्ताव देतात. त्या वेळी मुलीच्या नातेवाइकांना फासूर या पेयाने भरलेली एक बाटली दिली जाते. या समारंभाला बोतल पूजा असे नाव आहे. हे सर्व होण्याआधी पळालेल्या जोडप्याने शारीरिक संबंधही प्रस्थापित केलेले असतात. अगदी ‘हमने घर छोडा है’ स्टाइलने…
अशा विवाहांना कायदेशीर मान्यता आहे का?
कायद्यानुसार, बहुपत्नीत्व व बहुपत्नीत्वाला कायदेशीर परवानगी नाही. मात्र, देशातील विविध जमातींच्या परंपरा आणि रूढींचे संरक्षण करण्याच्या तरतुदी आहेत. हट्टी समुदायात हिंदू विवाह कायद्याचं पालन केलं जातं. एनडीटीव्हीच्या माहितीनुसार, हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालयाने हट्टी जमातीमध्ये चालत आलेल्या जोडीदार प्रथेला ‘जोडीदार कायदा’ म्हणून संरक्षण दिलं आहे. या प्रकारच्या संयुक्त विवाहांतून जन्मलेल्या मुलांना “वाजिब-उल-अर्ज” या स्थानिक परंपरा व चालीरीतींच्या नोंदीत स्थान देण्यात आलं आहे. बाळाच्या वडिलांचं नावही पंचायतच्या नोंदीमध्ये वाजिब-उल-अर्जच्या आधारेच नोंदवलं जातं आणि ते सर्व शासकीय कामांसाठी वैध ठरतं, असं सेंट्रल हट्टी कमिटीचे सरचिटणीस कुंदन सिंग शास्त्री यांनी गेल्या वर्षी इंडिया टुडेला सांगितलं होतं.
