- देवांशु तिवारी
उत्तरप्रदेशच्या मिर्झापूरच्या मडिहान भागात, 3 वर्षांपूर्वीपर्यंत येथे नक्षलवाद्यांची भिती होती. दररोज लूटमार, खून आणि खंडणीच्या बातम्या येत होत्या. या मडिहानमध्ये, जंगलांनी वेढलेल्या सरकारी शाळेतील 12 मुलींनी देशातील सर्वात मोठी वैद्यकीय परीक्षा, राष्ट्रीय पात्रता सह प्रवेश परीक्षा म्हणजेच NEET उत्तीर्ण केली आहे.
शाळेचे नाव जयप्रकाश नारायण सर्वोदय बालिका विद्यालय आहे. बारावीच्या 40 विद्यार्थ्यांनी ही परीक्षा दिली. त्यापैकी 12 विद्यार्थीनी उत्तीर्ण झाल्या. या सर्व दलित आणि आदिवासी समुदायाच्या आहेत. त्यांचे बहुतेक पालक मजूर आहेत, भाजीपाला-फळांच्या गाड्या लावतात किंवा दुकानात मदतनीस म्हणून काम करतात.
जेव्हा या मुलींनी यश मिळवले तेव्हा माध्यमांनी कौतुकाच्या भरात बातम्या दिल्या. काही दिवसांच्या आनंदानंतर आता त्यांच्या घरात निराशा पसरली आहे. या मुलींनी नीट उत्तीर्ण केले आहे, पण वैद्यकीय महाविद्यालयांचे महागडे शुल्क भरण्यासाठी त्यांच्याकडे पैसे नाहीत. पुढील शिक्षणासाठी त्यांनी उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांची मदत मागितली आहे.
पूजाला सर्जन व्हायचे आहे, पण ती फी कुठून भरणार?
मडिहान फॉरेस्ट रेंजमधील पाटेवार गावातील पूजाने पहिल्याच प्रयत्नात NEET उत्तीर्ण केले आहे. पूजाला 7 भावंडे आहेत. पूजाला सर्जन व्हायचे आहे. पूजा म्हणते, '2023 मध्ये आमच्या शाळेत विज्ञान विषय घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांची एक खास तुकडी तयार करण्यात आली. आम्ही नीटची तयारी केली. मी वसतिगृहात राहून शिक्षण घेतले. मला एवढी मोठी परीक्षा उत्तीर्ण होण्याची अपेक्षा नव्हती. आमच्या गावात कोणालाही NEET म्हणजे काय हे माहित नव्हते. माझ्या वडिलांनाही माहित नव्हते, पण मी त्यांना सांगितले की याद्वारे मोठ्या वैद्यकीय महाविद्यालयांमध्ये प्रवेश मिळतो. शिक्षण घेतल्यानंतर डॉक्टरची पदवी मिळते. मग ते खूप आनंदी झाले. निकाल आला तेव्हा मला जाणवले की माझी मुलगी डॉक्टर होऊ शकते'.
पूजाचे वडील जब्बार म्हणतात, 'माझ्या गावात कोणालाही सरकारी नोकरी नाही, डॉक्टर बनणे तर दूरच. पूजाचा निकाल लागला तेव्हा मला कळले की ती डॉक्टर बनू शकते. मला तिचा अभिमान आहे. मी तिला पुढील शिक्षण देण्यासाठी पैसे वाचवत आहे. जर सरकारने मला मदत केली तर मी तिला चांगल्या कॉलेजमध्ये प्रवेश मिळवून देईन.'
मालतीचे आईवडील मजूर आहेत, त्यांनी जे काही कमवले ते ते त्यांच्या मुलीवर खर्च
पूजाप्रमाणेच मालतीनेही जयप्रकाश नारायण सर्वोदय बालिका विद्यालयातून शिक्षण घेतले. मालतीनेही NEET उत्तीर्ण केली आहे. तिचे वडील मनीलाल आणि निर्मला देवी मजूर आहेत. अमेठीच्या खलीसपूरमध्ये राहणारी मालती 4 भावंडांमध्ये सर्वात मोठी आहे. मालतीला भेटण्यासाठी मिर्झापूरहून अमेठीला पोहोचलो. आम्ही तिची आई निर्मला देवी यांना घरी भेटलो.
मालतीबद्दल विचारले असता निर्मला देवी म्हणाल्या, 'तिच्या कमी रँकमुळे तिला एका खाजगी कॉलेजमध्ये प्रवेश मिळत होता. आमच्याकडे तिला खाजगी कॉलेजमध्ये शिक्षण देण्यासाठी पुरेसे पैसे नाहीत. म्हणूनच आम्ही आमच्या मुलीला वैद्यकीय प्रशिक्षणासाठी वाराणसीला पाठवले आहे. तिथे तिचे शिक्षण मोफत आहे. मालती पुढच्या वर्षी पुन्हा परीक्षा देईल. जर आम्हाला सरकारी कॉलेज मिळाले तर आम्ही तिला प्रवेश देऊ.'
'मला दोन मुले आणि दोन मुली आहेत. आम्ही मजुरी करून कमावतो आणि आम्हाला जे काही मिळते ते आम्ही मुलांच्या शिक्षणावर खर्च करतो. आमच्याकडे पैसे नव्हते, म्हणून सहावीच्या वर्गानंतर आम्ही मालतीला घरापासून 90 किलोमीटर अंतरावर असलेल्या बछरावण येथे पाठवले. तिथे एका आश्रमात शिक्षण दिले जाते. ती लहानपणापासून तिथेच राहते आणि शिक्षण घेत आहे.
संबंधित लेख वाचा: 1) जालनाच्या आदिवासी आश्रमशाळेत ‘त्या’ रात्री असं काय घडलं की एका चिमुकल्याने दुसऱ्याचा जीवच घेतला…? |
दहावीनंतर मालतीने मिर्झापूरच्या सर्वोदय विद्यालयात प्रवेश घेतला. तिथे तिने वैद्यकीय तयारी केली आणि परीक्षा उत्तीर्ण झाली. जेव्हा आम्ही मालतीला बाहेर शिकण्यासाठी पाठवले तेव्हा गावकरी आम्हाला टोमणे मारायचे. ते म्हणायचे की तुम्ही लोक मुलांना वाढवू शकत नाही, म्हणून तुम्ही त्यांना बाहेर पाठवले. आम्ही कोणाचेही ऐकले नाही. आज आमच्या मुलीमुळे सर्वजण आनंदी आहेत.'
ममताच्या गावापासून रुग्णालय 5 किमी अंतरावर आहे, म्हणूनच तिला डॉक्टर व्हायचे सोनभद्र-मिर्झापूर सीमेजवळील कन्हैपुर्वा गावातील ममता कनौजिया यांचे वडील दयाशंकर कनौजिया मुंबईत काम करतात. ते एका इलेक्ट्रॉनिक शोरूममध्ये मदतनीस आहेत. त्यांना घर चालवण्याइतकेच पैसे मिळतात.
ममता म्हणते, 'मी दहावीची परीक्षा देत असताना मला NEET बद्दल कळले. शाळेबाहेरून शिक्षक येत असत. नोट्स, पुस्तके आणि अभ्यास साहित्य मोफत उपलब्ध होते. मला बायो रेडिओलॉजी शाखेत पुढे शिक्षण घ्यायचे आहे. मला एका खाजगी महाविद्यालयात प्रवेश मिळत आहे. त्याचे शुल्क भरणे कठीण आहे. जर सरकारने मला शिष्यवृत्ती दिली तर मी पुढे शिक्षण घेऊ शकेन.'
ममताच्या गावात रुग्णालय नाही. लोक उपचारांसाठी जादूटोण्यावर अवलंबून असतात किंवा 5 किलोमीटर अंतरावरील रुग्णालयात जातात. ममता म्हणते, 'जर मी डॉक्टर झाले तर गावातील लोकांना मदत करेन.'
सरकारी शाळांमधील मुली नीट-जेईई कशा उत्तीर्ण झाल्या?
सर्वोदय बालिका विद्यालय हे मिर्झापूर शहरापासून 30 किमी अंतरावर, मडिहान वनपरिक्षेत्राला लागून आहे. शाळेच्या वॉर्डन अनिता जयस्वाल म्हणतात, 'आमच्या शाळेला समाज कल्याण विभागाने उत्कृष्टता केंद्र म्हणून घोषित केले आहे. उत्तर प्रदेशात एकूण 29 निवासी सर्वोदय शाळा आहेत. त्या सर्वांमधून मुली निवडून 40 विद्यार्थ्यांची पहिली तुकडी तयार करण्यात आली. या मुलींना खाजगी कोचिंग फॅकल्टीमध्ये 2 वर्षे शिकवले गेले. नवोदय फाउंडेशन आणि समाज कल्याण विभागाने त्यांना NEET ची तयारी करण्यासाठी विशेषतः मदत केली. येथे शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांना वैद्यकीय क्षेत्रातील प्राध्यापकांकडून ऑनलाइन वर्ग आणि मार्गदर्शन देखील दिले जात असे. फी, ड्रेस आणि राहण्याची व्यवस्था सर्व मोफत आहे. मुलींनी अभ्यास केला आणि पहिल्याच बॅचमध्ये आमच्या 12 मुलींनी NEET उत्तीर्ण केले.'
(फोटो क्रेडिट: दिव्य मराठी)
शाळेत ४० मुलींसाठी नवीन सत्र सुरू झाले आहे. आंबेडकर नगर येथील साक्षी सिंगने त्यात प्रवेश घेतला आहे. ती म्हणते, 'शाळेत अभ्यासासाठी खूप चांगले वातावरण आहे. येथील शिक्षक मोठ्या खाजगी वैद्यकीय प्रशिक्षण संस्थांमध्ये शिकवले जाणारे अभ्यासक्रम खूप चांगल्या प्रकारे समजावून सांगतात. जर कोणी वर्गात अभ्यास केल्यानंतर स्वतः अभ्यास केला तर तो सहजपणे परीक्षेत उत्तीर्ण होऊ शकतो.'
पुढील शिक्षणाचा खर्च कोण उचलणार
शाळेत शिकणाऱ्या 12 मुलींनी नीट उत्तीर्ण केले आहे, तर 22 मुलींनी एम्स, केजीएमयू आणि पीजीआय सारख्या संस्थांमध्ये पात्र नर्सिंग अभ्यासक्रम पूर्ण केले आहेत. आता प्रश्न असा आहे की त्यांच्या पुढील शिक्षणाचा खर्च कोण उचलणार.
NEET उत्तीर्ण होणाऱ्या मुलींना मोफत प्रशिक्षण देणाऱ्या एक्स-नवोदय फाउंडेशन या संस्थेचे प्रशिक्षक अंभुज तिवारी म्हणतात, 'प्रशिक्षणानंतर, जर मुलीची सरकारी महाविद्यालयात निवड झाली, तर आमची संस्था तिच्या कॉलेज-वसतिगृहाच्या फीपासून ते लॅपटॉपपर्यंतचा खर्च उचलते. 'मुलीला मिळणारी शिष्यवृत्ती ही तिने सेमिस्टरमध्ये कशी कामगिरी केली आहे यावर अवलंबून असते. यासाठी, मुलीची निवड सरकारी महाविद्यालयात होणे सर्वात महत्वाचे आहे. जेव्हा एखाद्या मुलीला सरकारी वैद्यकीय महाविद्यालयात प्रवेश मिळतो तेव्हा आम्ही पैशांअभावी मुलीचा अभ्यास थांबू नये यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करतो.'
शाळेत शिकणाऱ्या 12 मुलींनी नीट उत्तीर्ण केले आहे, 22 मुलींनी एम्स, केजीएमयू आणि पीजीआय सारख्या संस्थांमध्ये पात्र नर्सिंग अभ्यासक्रम पूर्ण केले आहेत. तथापि, या यशादरम्यान सर्वात मोठा प्रश्न म्हणजे या विद्यार्थ्यांच्या पुढील शिक्षणाचा खर्च कोण उचलणार.
डीएम म्हणाले- कॉलेजची फी भरण्याची कोणतीही व्यवस्था नाही
NEET उत्तीर्ण झालेल्या मुलींच्या पुढील अभ्यासाबद्दल आम्ही मिर्झापूरच्या जिल्हा उपजिल्हाधिकारी प्रियंका निरंजन यांच्याशी बोललो. त्या म्हणतात, 'आतापर्यंत जिल्हा प्रशासनाने मुलींच्या शिक्षणापासून ते त्यांच्या निवास आणि जेवणापर्यंतच्या प्रत्येक सुविधांची काळजी घेतली आहे. भविष्यातही, त्यांना सर्वोत्तम महाविद्यालये मिळावीत यासाठी आमचा प्रयत्न असेल.'
(फोटो क्रेडिट: दिव्य मराठी)
आम्ही काही मोठ्या औद्योगिक संस्थांशीही बोलतोय आणि मुलींना मदत करण्यासाठी सीएसआर निधी उभारत आहोत. विद्यार्थिनींना शक्य तितकी सर्व मदत केली जाईल. जिल्हा प्रशासनाचा समाजकल्याण विभाग अकरावी आणि बारावीच्या मुलांना शिक्षण देत आहे. सध्या प्रशासनाकडे महाविद्यालयीन शुल्क भरण्याची कोणतीही व्यवस्था नाही.
मिर्झापूरचे समाजकल्याण अधिकारी रामविलास यादव म्हणतात, 'समाजकल्याण विभाग आणि एक्स-नवोदय फाउंडेशन अकरावी आणि बारावीत शिकणाऱ्या मुलींना NEET साठी तयार करण्यासाठी हा प्रकल्प चालवत आहेत. यामध्ये, मुलांच्या शिक्षणाचा संपूर्ण खर्च आम्ही उचलतो, परंतु कॉलेज फी भरण्याबाबत अद्याप कोणतेही निर्देश मिळालेले नाहीत.'
मंत्री म्हणाले- समुपदेशनापासून ते महाविद्यालयीन प्रवेशापर्यंत, सरकार मुलींसोबत आहे. विद्यार्थ्यांची निवड झाल्यानंतर, उत्तर प्रदेश सरकार त्यांना वैद्यकीय अभ्यासक्रमांमध्ये प्रवेश मिळविण्यात मदत करेल का? या प्रश्नावर, समाज कल्याण विभागाचे राज्यमंत्री संजीव कुमार गोंड म्हणतात, 'कमी सुविधा असतानाही विद्यार्थ्यांनी NEET सारखी मोठी परीक्षा उत्तीर्ण केली आहे. ही छोटी गोष्ट नाही.'
'सरकारने मुलींना त्यांच्या अभ्यासापासून ते परीक्षेपर्यंत मदत केली आहे. समुपदेशनानंतर त्यांना महाविद्यालयात प्रवेश देण्यात आला, म्हणून सरकार नेहमीच या हुशार मुलींच्या पाठीशी उभे आहे.'
सर्वोदय निवासी शाळेत निवास, भोजन आणि शिक्षण मोफत
सर्वोदय निवासी शाळा या सरकारी शाळा आहेत जिथे मुलींना मोफत निवास आणि शिक्षण मिळते. मागासलेल्या, दलित आणि आदिवासी समुदायातील मुलींना चांगले शिक्षण आणि सुरक्षित वातावरण देण्यासाठी या शाळा बांधल्या जातात. त्या प्रत्येक राज्यात वेगवेगळ्या नावांनी चालवल्या जातात, जसे की उत्तर प्रदेशात, त्यांचे नाव जेपी सर्वोदय बालिका विद्यालय आहे.
बहुतेक शाळा समाज कल्याण विभाग, शिक्षण विभाग किंवा आदिवासी कल्याण विभागाच्या अंतर्गत येतात. काही शाळा राज्य कन्या शिक्षण अभियानासारख्या योजनांशी संबंधित आहेत. यामध्ये निवास, भोजन, अभ्यास, पुस्तके, गणवेश सर्व मोफत आहेत. येथे मुलींना NEET किंवा JEE साठी प्रशिक्षण दिले जाते.
सर्वोदय विद्यालये नवोदय विद्यालयांपेक्षा वेगळी आहेत. नवोदय विद्यालये केंद्र सरकारच्या अखत्यारीत येतात, तर सर्वोदय राज्य सरकारच्या सामाजिक न्याय किंवा शिक्षण विभागाच्या अखत्यारीत चालते.
(साभार - दिव्य मराठी)
