- भागा वरखडे
पाणी हे संपूर्ण जगाचे जीवन आहे. म्हणून, प्रत्येकाने त्याचे संवर्धन केले पाहिजे, कारण ते जीवनाचे रक्षण करण्याचे साधन आहे; परंतु आज स्वच्छ पाण्याची समस्या ही जगातील एक मोठी आणि गंभीर समस्या आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मते, दरवर्षी सुमारे दोनशे कोटी लोक सुरक्षित पिण्याच्या पाण्यापासून वंचित राहतात, ही खरोखरच मोठी चिंतेची बाब आहे.
जगातील सुमारे 18 टक्के लोकसंख्या भारतात राहते; परंतु येथे फक्त चार टक्के गोड्या पाण्याचे स्रोत उपलब्ध आहेत. गेल्या दशकात झालेल्या प्रगतीनंतरही, जगभरातील 2.2 अब्ज लोक मूलभूत स्वच्छता आणि आरोग्य सेवांपासून दूर आहेत. आपल्या देशाने स्वच्छ आणि सुरक्षित पिण्याच्या पाण्याच्या बाबतीत प्रगती केली असली, तरी आजही वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये मोठी तफावत आहे.
भारतात आजही 3.4 कोटी लोकांना पिण्याचे पाणी उपलब्ध नाही
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मते, भारतात सुरक्षित नळपाणी सेवा वापरणाऱ्या लोकांचा वाटा 61 टक्क्यांवरून 73 टक्क्यांपर्यंत वाढला आहे, तर जागतिक सरासरी 62 टक्के आहे. भारतातील ‘जल जीवन अभियाना’ने आज ग्रामीण भागात पाणी जोडणीमध्ये अभूतपूर्व प्रगती केली आहे. आकडेवारीवरून असे दिसून येते, की २०१९ मध्ये ग्रामीण घरांमध्ये नळ जोडणीची पोहोच सुमारे 16.7 टक्के होती; परंतु 2023 पर्यंत ही संख्या 62.79 टक्क्यांपर्यंत वाढली; परंतु प्रत्यक्ष वापरात फरक आहे. 
सर्वेक्षणातून असे दिसून येते, की फक्त 30 टक्के ग्रामीण घरांमध्ये पिण्याच्या पाण्याचा प्राथमिक स्रोत नळ आहे. भारतातील 31 दशलक्षाहून अधिक लोकांना सुरक्षित पाणी किंवा स्वच्छता सेवा प्रदान केल्या आहेत, तरीही सुमारे 163 दशलक्ष लोक सुरक्षित पिण्याच्या पाण्यापासून वंचित आहेत आणि पाण्यामुळे होणारे आजार हे संसर्गाचे मुख्य कारण राहिले आहेत.
भारतात आजही 3.4 कोटी लोकांना पिण्याचे पाणी उपलब्ध नाही ही चिंतेची बाब आहे. 2015 पासून सात देशांनी स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता किमान दहा टक्क्यांनी वाढवली आहे. आज टांझानियामध्ये स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता 10 टक्के, घानामध्ये 12 टक्के, भारतात 15 टक्के, जॉर्डन, मोरोक्को आणि भूतानमध्ये 16, 17 आणि 18 टक्के आणि लाओसमध्ये 23 टक्के वाढली आहे. तथापि, स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याचा अभाव ही एक गंभीर समस्या आहे. पाणी हा जीवनाचा आधार आहे. जर स्वच्छ पिण्याचे पाणी उपलब्ध नसेल, तर त्याचे दूरगामी आणि धोकादायक परिणाम होऊ शकतात. त्याचे आरोग्य आणि पर्यावरणीय तसेच सामाजिक आणि आर्थिक परिणाम होतात.
शुद्ध पाण्याअभावी कॉलरा, आमांश, टायफॉइड, हेपेटायटीस, अतिसार यासारखे आजार दूषित पाण्यामुळे पसरतात. दीर्घकाळ अस्वच्छ पाणी पिल्याने मूत्रपिंड, यकृत आणि पोटाशी संबंधित आजार होऊ शकतात. स्वच्छ पाण्याच्या उपलब्धतेचा अभाव शिक्षण आणि रोजगारावरही खूप परिणाम करतो. अशुद्ध पाण्यामुळे होणाऱ्या आजारांवर उपचार करण्यासाठी मोठा खर्च येतो आणि आजारपणामुळे काम थांबते आणि आर्थिक उत्पादकता कमी होते. इतकेच नाही तर, जेव्हा स्वच्छ पाण्याचे स्रोत संपू लागतात, तेव्हा लोक भूजलाचा अतिरेकी वापर करण्यास सुरुवात करतात. त्यामुळे भूगर्भातील पाण्याची पातळी कमी होते आणि वाढत्या जल प्रदूषणामुळे नद्या, तलाव प्राण्यांसाठी असुरक्षित होतात.
संबंधित लेख वाचा: 1) महाराष्ट्राची पाण्याची वेदना भविष्याला छळणारी… |
स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता वाढवण्यासाठी काय करावं लागेल?
जगातील सुमारे दोन तृतीयांश लोकसंख्येला वर्षातून किमान एक महिना गंभीर पाण्याच्या संकटाचा सामना करावा लागतो आणि 50 कोटी लोक संपूर्ण वर्षभर पाण्यासाठी संघर्ष करीत राहतात. स्वच्छ पिण्याचे पाणी ही संपूर्ण मानवजातीची, प्राण्यांची, आपल्या पर्यावरणाची एक महत्त्वाची गरज आहे. स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता वाढवण्यासाठी आपण काही उपायांचा वापर करू शकतो.
उदाहरणार्थ, पावसाचे पाणी साठवण्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे आणि पावसाचे पाणी गोळा करून भूजल पुनर्भरण केले पाहिजे. विविध जलस्रोतांचे संवर्धन करणे खूप महत्त्वाचे आणि आवश्यक आहे. आपल्याला नद्या, तलाव, विहिरी आणि तलावांचे प्रदूषणापासून संरक्षण करावे लागेल. भूजलाचा संतुलित आणि विवेकपूर्ण वापर करण्याबरोबरच, आपल्याला जास्त शोषण थांबवावे लागेल आणि पुनर्भरण वाढवावे लागेल. पिण्याचे पाणी जलशुद्धीकरण संयंत्रातून शुद्ध करून प्रत्येक घरात पुरवावे लागेल.
आपल्याला पाईपलाईन आणि गळती नियंत्रणाकडेदेखील लक्ष द्यावे लागेल आणि पाणी वितरणातील अपव्यय थांबवावा लागेल. ग्रामीण आणि गरीब भागात स्वस्त फिल्टर आणि किफायतशीर तंत्रे उपलब्ध करून द्यावी लागतील, जेणेकरून स्वच्छ पाण्याची उपलब्धता सुनिश्चित करता येईल. सर्वात महत्त्वाची आणि मोठी गोष्ट म्हणजे आपल्याला लोकांना जलसंवर्धन आणि स्वच्छतेसाठी प्रेरित करावे लागेल. एक कोटी लोकांकडे हात धुण्याची किंवा स्वच्छतेची कोणतीही सुविधा नाही. जागतिक आरोग्य संघटना आणि युनिसेफने 2025 च्या जागतिक जल सप्ताहाच्या निमित्ताने त्यांचा नवीन अहवाल ‘घरगुती पेयजल आणि स्वच्छता 2000-2024: विषमतेवर विशेष लक्ष’ प्रसिद्ध केला आहे. 10.6 कोटी लोकांना थेट नद्या, तलाव किंवा तलावांचे पाणी पिण्यास भाग पाडले जाते.
जगात 3.4 अब्ज लोक सुरक्षित शौचालयांपासूनदेखील वंचित
जगातील अर्ध्याहून अधिक लोक स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याबद्दल चिंतेत आहेत. केवळ पाणीच नाही, तर 3.4 अब्ज लोक सुरक्षित शौचालयांपासूनदेखील वंचित आहेत. यापैकी सुमारे 35.4 कोटी लोक अजूनही उघड्यावर शौचास जातात. हे केवळ आरोग्यासाठी धोका नाही, तर सामाजिक प्रतिष्ठेसाठी आणि सुरक्षिततेसाठी एक गंभीर समस्या आहे.
एवढेच नाही, तर 1.7 अब्ज लोकांकडे मूलभूत स्वच्छता सेवादेखील नाहीत. यापैकी 61.1 कोटी लोकांना हात धुण्याची किंवा स्वच्छतेसाठी कोणतीही सुविधा नाही. आर्सेनिकने दूषित पाणी पिल्याने पित्ताशयाच्या कर्करोगाचा धोका वाढतो. अहवालात असे दिसून आले आहे, की कमी विकसित देशांमध्ये राहणारे लोक इतर देशांच्या तुलनेत मूलभूत पाणी आणि शौचालय सेवांपासून दुप्पट वंचित आहेत. त्यांना मूलभूत स्वच्छता सेवांच्या अभावाचा तिप्पट सामना करावा लागतो. गरीब, असुरक्षित आणि ग्रामीण भागात राहणाऱ्या लोकांना सर्वात जास्त अडचणींचा सामना करावा लागतो.
अहवालात ग्रामीण भागात हळूहळू सुधारणा होत असल्याचे दिसून आले आहे. 2015 ते 2024 दरम्यान, ग्रामीण भागात सुरक्षित पाण्याची उपलब्धता 50 टक्क्यांवरून 60 टक्क्यांपर्यंत वाढली. त्याच काळात, मूलभूत हात धुण्याच्या सुविधा ५२ टक्क्यांवरून 71 टक्क्यांपर्यंत वाढल्या; परंतु शहरी भागातील परिस्थिती जवळजवळ सारखीच आहे. म्हणजेच, गावांमध्ये काही प्रगती झाली आहे; परंतु शहरांमध्ये अपेक्षित सुधारणा झालेली नाही. भूजल पातळी कमी झाल्यामुळे पिण्याचे पाणी अधिक प्रदूषित होते. 
महिला आणि किशोरवयीन मुली यांच्यावरच अधिक भार
अहवालाचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे महिला आणि किशोरवयीन मुली या संकटाचा भार जास्त सहन करतात. 70 देशांमधील डेटा दर्शवितो, की बहुतेक महिला आणि मुलींकडे मासिक पाळीच्या वेळी कपडे बदलण्यासाठी जागा आणि साहित्य पुरेशा प्रमाणात नसते. किशोरवयीन मुली (15 ते 19 वर्षे) मासिक पाळीच्या काळात शाळा, काम किंवा सामाजिक उपक्रमांमध्ये सहभागी होऊ शकत नाहीत. बहुतेक देशांमध्ये, महिला आणि मुली पाणी आणण्याची जबाबदारी घेतात.
आफ्रिका आणि आशियातील अनेक भागांमध्ये, त्या दिवसातून 30 मिनिटांपेक्षा जास्त वेळ पाणी आणण्यात घालवतात. याचा थेट परिणाम त्यांच्या शिक्षण, आरोग्य आणि जीवनमानावर होतो. संयुक्त राष्ट्रांनी 2030 पर्यंत प्रत्येक व्यक्तीला सुरक्षित पाणी, शौचालय आणि स्वच्छता सेवा उपलब्ध असण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे; परंतु अहवालात असे म्हटले आहे, की सध्याच्या वेगाने, हे ध्येय साध्य करणे कठीण होत आहे. अहवालात प्रथमच भारतासाठी एकत्रित निष्कर्ष जाहीर करण्यात आले आहेत.
भारताच्या ‘स्वच्छ भारत मिशन’ (ग्रामीण) नुसार, फेब्रुवारी 2025 पर्यंत, स्वच्छता सुविधा असलेल्या 17 टक्के घरांना सांडपाणी प्रक्रिया संयंत्रांशी जोडले गेले होते. उघड्यावर शौचास जाणे दूर करणे आणि सर्वांना मूलभूत पाणी आणि स्वच्छता सेवा प्रदान करणे अजूनही शक्य आहे; परंतु सरकारे आणि संस्थांना यासाठी खूप वेगाने काम करावे लागेल. त्याच वेळी, सर्व लोकांना सुरक्षित आणि व्यवस्थापित सेवा प्रदान करणे आता जवळजवळ अशक्य दिसत आहे.
