- प्रतिक भामरे
अमेरिकेतील न्यू यॉर्क शहराचे महापौर म्हणून डेमोक्रॅटिक पक्षाचे झोहरान ममदानी निवडून आले आणि लवकरच ही बातमी जगभर चर्चेचा विषय ठरली. सार्वजनिक पातळीवर पॅलेस्टाईनची बाजू उचलून धरणारे आणि अमेरिकेचे घट्ट हितसंबंध असलेल्या इस्रायलचा विरोध करणारे झोहरान नेहमीच आपली राजकीय निर्भियता स्पष्ट करत आले आहेत.
एका बाजूला प्रसिद्ध अभ्यासक आणि विचारवंत महमूद ममदानी आणि दुसऱ्या बाजूला दिग्दर्शक मीरा नायर यांचा वारसा असलेले झोहरान एक वेगळी राजकीय आणि सामाजिक ओळख घेऊन अमेरिकेच्या राजकारणात आपली वाट तयार करताना दिसतात. याशिवाय भांडवलशाहीचे अग्रगण्य उदाहरण म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या आणि कोणत्याही सुसंघटित डाव्या पक्षाचा यशस्वी इतिहास नसलेल्या या देशात झोहरान सारख्या एखाद्या डाव्या विचारांच्या व्यक्तीचे निवडून येणे आश्चर्यकारकच म्हणावे लागले. पण झोहरान यांचा हा विजय आश्चर्यकारक असला तरी अविश्वसनीय मात्र नाही. त्याची कारण साहजिकच अमेरिकेतील गेल्या काही वर्षांपासून बदलत चाललेल्या सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीमध्ये आहेत.
गेल्या दहा एक वर्षांत अमेरिकेत समाजवादी लोकशाही प्रारुपाची सार्वजनिक पातळीवर वाढत चाललेली लोकप्रियता लपून राहिलेली नाही. जगातील इतर भागांप्रमाणेच अमेरिकेचाही नवउदारमतवादाचा अनुभव हा जनकल्याणकारी सिद्ध होऊ शकला नाही. गेल्या वीसेक वर्षात एका बाजूला आर्थिक वाढ करण्यास अक्षम ठरत चाललेल्या भांडवलशाहीत लोकांचे राहणीमान एकतर कुंठित झालेले होते किंवा अधिकाधिक निकृष्ठ होत चालले होते तर दुसऱ्या बाजूला राज्याच्या कल्याणकारी योजनेच्या अभावाने नागरिकांची बाजारावर असलेली अवलंबता वाढत चालली होती.
हे सर्व होत असताना मात्र देशातील काही मूठभर भांडवलदारांच्या आणि त्यांच्या व्यवस्थापकीय पदांवर काम करणाऱ्या लोकांकडे हळूहळू सर्व संपत्ती एकवटत चालली होती. या प्रक्रियांचा परिणाम म्हणून देशातील श्रम करणाऱ्या बहुतांश लोकांचे प्रमुख अनुभव हे दैनंदिन जगण्यात आलेली आर्थिक असुक्षितता, महागात चाललेले रहिणमान आणि त्यादृष्टीने न वाढणारे आर्थिक उत्पन्न यांमुळे कठीण होत होते.
या विरोधातील जनतेची सर्वात प्रभावी आणि दृश्य प्रतिकिया म्हणजे गेल्या दशकाच्या सुरुवातीला झालेली जनआंदोलनं. सुरुवातील अरब स्प्रिंग आणि नंतर ऑक्यूपाय आंदोलनातून एक मोठ्या जनसमूहाचा नवउदरमतवादाला असलेला विरोध लख्खपणे समोर आला.
त्याआधी लोक त्याविरोधात नव्हते अशातला भाग नाही, या आंदोलनाने त्यांना एक सार्वजनिक भाषा आणि स्वरूप दिले एवढेच. त्यानंतर आलेला एक महत्वाचा टप्पा म्हणजे बर्नी सँडर्स यांनी अमेरिकेतल्या राजकीय संस्कृतीत आणलेली नवी समाजवादी लोकशाही आणि पुरोगामित्वाची संवेदना. परंतु लवकरच त्यांना डेमोक्रॅटिक पक्षाने बाजूला सारत जो बायडन यांना उमेदवारी दिली. बर्नी अनुभवातून दोन गोष्टी स्पष्ट झाल्या. एक म्हणजे लोकशाही समाजवदाला असलेले जनतेचे व्यापक अनुमोदन आणि दुसरे म्हणजे या प्रारूपाशी आणि तिचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या उमेदवारांशी डेमोक्रॅटिक पक्षाची असलेली अस्वस्थता.
वर उल्लेख केल्याप्रमाणे अमेरिकेत कधीही युरोपीय देशांप्रमाणे एखादा लोकशाही समाजवादी पक्ष नव्हता. केवळ काही समाजवादी नेते आणि गट होते जे डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या अंतर्गत राहून आपले राजकारण करू पहात होते. बर्नी सँडर्स काय किंवा झोहरान ममदानी काय दोघेही याच गटात मोडतात.
याशिवाय ट्रेड युनियन आणि इतर राजकीय व्यासपीठांचे गेल्या काही वर्षांत भांडवलशाहीच्या विजयाने आणि त्यातून तयार झालेल्या कोणत्याही प्रकारच्या वर्ग संघर्षाच्या अभावाने अस्तित्व जवळजवळ संपुष्टात आले होते. दुसऱ्या बाजूला डेमोक्रॅटिक पक्षाचे स्वरूपही हळूहळू श्रमिकांच्या मागण्या धरून राजकारण करणाऱ्या पक्षाऐवजी केवळ एक व्यवस्थापकीय पक्ष म्हणून उरले होते. याचे कारण अर्थातच या पक्षाचा सर्वसामान्य जनतेशी तुटत चाललेला संबंध होता.
संबंधित लेख वाचा : अमेरिकेच्या ज्या ‘क्षमा सावंत’चे गुणगान गायलं गेलं होतं, तिलाच आता भारतात का येऊ दिलं जात नाहीये…? |
झोहरान ममदानी यांच्या मार्फत अमेरिकन राजकारणात सर्वसामान्य जनतेचे आर्थिक प्रश्न केंद्रस्थानी ठेवणाऱ्या विचार प्रवाहाचा उदय झाला आहे. त्यांनी आपल्या निवडणूकीत प्रचारादरम्यान तयार केलेले आणि लोकांनी उचलून धरलेले एक महत्वाचे संभाषित म्हणजे शहराला सर्वसामान्य लोकांसाठी परवडण्याजोगे बनवणे. त्यांना समर्थन करणारे लोकं अमेरिकेतील श्वेतवर्णीय तसेच कृष्णवर्णीय आहेत, आशियाई आहेत आणि लॅटिन अमेरिकनही आहते, स्त्रिया आणि पुरुषही आहेत.
विविध सामाजिक घटकांचे समान हितसंबध साधून त्यांच्या विशिष्ठ ओळखींच्या पलीकडे जात झोहरान यांनी आपले पुरोगामी राजकारण उभे केले आहे. यात अनेक गोष्टी समाविष्ट आहेत. शिक्षण आणि आरोग्यासारख्या मूलभूत सुविधा, बेघरांसाठी घरे तयार करणे अथवा स्वस्त करणे, वाहतूक सुविधा सुदृढ करणे यांसारखे लोकशाही समाजवादी प्रारूप हे झोहरान यांच्या राजकारणाचा पाया आहेत. या दृष्टीने पाहता पारंपारिक श्रमिक वर्गाच्याच नव्हे तर मध्यम वर्गाच्याही प्रश्नांनाही झोहरान भिडू पाहत आहेत.
पण निवडणुकीतले यश ही एक बाब असते आणि त्या यशाचे रूपांतर एक मोठ्या राजकीय बदलात करणे ही एक दुसरी बाब असते. झोहरान यांच्या विजयातच त्यांच्यासमोर असलेली आव्हानेही स्पष्ट झालेली आहेत. पहिले म्हणजे आर्थिक पातळीवर वर मांडलेल्या सर्व सुविधा पुरवण्यासाठी त्यांना मोठ्या प्रमाणावर अतिश्रीमंतांकडून कर वसूल करावा लागेल. एका बाजूला बड्या भांडवलदारांकडून कराच्या मार्फत पैसा जमा करून तो सार्वजनिक सुविधांमार्फत लोकांमध्ये वितरीत केला जाईल.
यासाठी साहजिकच ते तयार होणार नाहीत. ही प्रक्रिया सुरळीत होण्यासाठी एक मोठी श्रमिक संघटना दबावगट म्हणून कार्यरत असणे अपरिहार्यच असते. याशिवाय शहरातील सर्व भांडवलदार आपली शक्ती झोहरान यांच्या विरोधात लावतील यात शंका नाही. थोडक्यात काय तर झोहरान यांना त्यांनी जनतेला दिलेली आश्वासनं पूर्ण करायची असतील तर एका सुसंघटित कामगार वर्गाचे त्यांच्या मागे असणे याची पूर्वअटच आहे.
झोहरान यांच्यासमोर असलेले मुख्य आव्हान म्हणजे की त्यांनी अशा प्रकारच्या संघटनांना बळ देणे आणि त्यांना जिवंत करणे. कारण या संघटनांमधूनच त्यांचा राजकारणाचा सामाजिक पाया म्हणून एक कामगार वर्ग तयार होऊ शकतो. या संघटनांमधूनच लोकांना कोणतीही सार्वजनिक कृती करण्याचे बळ मिळत असते. याशिवाय या संघटनांमार्फत लोकांचे प्रश्न राजकीय नेत्यांपर्यंत पोहोचत असतात आणि नेत्यावरही सातत्याने दबाव बनून असतो.
दुसरा मुद्दा म्हणजे एका स्वतंत्र राजकीय पक्षाचा. वर उल्लेख केल्याप्रमाणे जर रिपब्लिकन पक्ष भांडवली पक्ष असेल आणि डेमोक्रॅटिक पक्ष जर केवळ व्यवस्थापकीय पक्ष म्हणून उरला असेल तर सर्वसामान्य जनतेला त्यांच्या मागण्या पुढे रेटणारा आणि लोकशाही समाजवादी प्रारूप हे ध्येय असलेला पक्ष असणे हा एकमेव पर्याय आहे. याशिवाय एकतर समाजवादी नेत्यांची बर्नी सँडर्स प्रमाणे डेमोक्रॅटिक पक्षातून बाहेरची वाट मोकळी होईल अथवा न्यू यॉर्क शहरातल्या छोट्या विजयाचे कधीही एका मोठ्या राजकारणात परिवर्तन होऊ शकणार नाही.
लोकशाही समाजवादाचा कोणताही इतिहास आपल्याला हेच सांगतो की एका राजकीयदृष्टा स्पष्ट ध्येय असलेला आणि जनसामान्यांशी अतिशय जैविक असा संबंध असणाऱ्या पक्षाशिवाय या प्रारुपातील कोणताही कृतीकार्यक्रम पुढे करणे शक्य होणार नाही. झोहरान यांच्या विजयाने अशा प्रकारे खरोखर जनकल्याणकारी राजकारणाचा पाया तयार करण्याच्या काही शक्यता तयार झाल्या आहेत. तसे न झाल्यास अमेरिकेतील समाजवादी राजकारणाच्या मग मर्यादाही आपल्या लक्षात येतील.
