- भागा वरखडे

एलन मस्क यांनी त्यांचे मित्र डोनाल्ड ट्रम्प यांना धडा शिकवण्याचा चंग बांधला आहे. त्यासाठी त्यांनी ‘अमेरिका पार्टी’ नावाचा पक्ष स्थापन केला. त्यांचा पक्षस्थापनेचा उद्देश ‘अमेरिकनांना पुन्हा स्वातंत्र्य परत करणे' असा आहे. मस्क यांनी त्यांच्या ‘सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म’ एक्स वर एक पोल आयोजित करताना हा निर्णय घेतला. त्यामुळे बहुतेक लोकांनी म्हटले, की अमेरिकेला एका नवीन पक्षाची आवश्यकता आहे. आता प्रश्न असा उद्भवतो, की मस्क यांचे ट्रम्प यांच्यापासूनचे अंतर का वाढले? आणि हा नवीन पक्ष किती लवकर सुरू होऊ शकतो? हे समजून घेतले पाहिजे. 

‘बिग ब्युटीफुल बिल’ हा एक मोठा कायदा आहे, जो ट्रम्प यांच्या अनेक निवडणूक आश्वासनांना एकत्र करतो. त्यात काही खास गोष्टींचा समावेश आहे, ज्यात कर कपात (कर कमी करणे), सीमा सुरक्षा आणि सैन्यावर अधिक खर्च करणे आणि बेकायदेशीर स्थलांतरितांना देशातून काढून टाकण्यावर भर देणे समाविष्ट आहे; परंतु या सर्वांसाठी खूप पैसे लागतात, म्हणून सरकारला काही सार्वजनिक कल्याणकारी योजना आणि अनुदानांमध्ये कपात करावी लागते. सरकारला अधिक पैसे उधार घेण्याची आवश्यकता आहे, म्हणून कर्ज मर्यादा वाढवली जात आहे. 

एलन मस्क यांनी नवा राजकीय पक्ष का काढला?

मस्क यांच्यासमोर असलेल्या दोन प्रमुख समस्या म्हणजे कर्ज मर्यादा वाढवणे आणि हरित ऊर्जेवरील अनुदान कमी करणे. मस्क यांचा असा विश्वास आहे, की कर्ज मर्यादा वाढवल्याने अमेरिकेची आर्थिक परिस्थिती आणखी कमकुवत होईल, तर हरित ऊर्जेवरील अनुदान कमी केल्याने त्यांची कंपनी ‘टेस्ला’चे नुकसान होऊ शकते. मस्क यांनी म्हटले आहे, की सिनेटच्या नवीन मसुद्याच्या विधेयकामुळे अमेरिकेतील लाखो नोकऱ्या संपतील आणि आपल्या देशाचे मोठे धोरणात्मक नुकसान होईल.

हे भूतकाळातील उद्योगांना अनुदान देते तर भविष्यातील उद्योगांना गंभीर नुकसान पोहोचवते. हे स्पष्टपणे या वस्तुस्थितीचा संदर्भ होता, की हे विधेयक इलेक्ट्रिक वाहनांसारख्या पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञानाला फारसे समर्थन देत नाही. अमेरिकेतील द्विपक्षीय व्यवस्था मूलतः 'एक-पक्षीय' आहे. त्यात एकसमान आर्थिक धोरणे आहेत, जी मध्यम ऐंशी टक्के लोकांचे प्रतिनिधित्व करत नाहीत; परंतु त्यांनी त्यांचा पक्ष हे कसे करू इच्छितो किंवा त्यांची विचारधारा किंवा दृष्टी काय आहे हे स्पष्ट केलेले नाही.

मस्क यांच्या पक्षाचे भवितव्य?

मस्क डेमोक्रॅट असण्यापासून ट्रम्प यांचे सर्वात मोठे समर्थक होते. आता ते एका नवीन पक्षाचे संस्थापक बनले आहेत. त्यामुळे त्यांचे स्वतःचे राजकीय विचार समजणे कठीण आहे; परंतु त्यांनी अमेरिकन लोकांना अधिक मुले असणे आणि सरकारने उद्योगांच्या विकासात जास्त हस्तक्षेप करू नये, असे मत त्यांनी व्यक्त केले आहे. मस्क यांचा पक्ष ‘अमेरिका पार्टी’ निवडणुकीत किती आव्हान देणारा बनू शकतो, याचे उत्तर मस्क यांनी दिले आहे. पुढच्या वर्षी होणाऱ्या मध्यावधी निवडणुकीत त्यांचा पक्ष भाग घेईल. मस्क म्हणतात, की अमेरिकेतील दोन प्रमुख पक्षांची (डेमोक्रॅट आणि रिपब्लिकन) पकड तोडायची आहे.

यासाठी त्यांनी एका ऐतिहासिक लढाईचे उदाहरण सादर केले. ती म्हणजे ल्युक्ट्राची लढाई. त्यात ग्रीक सेनापती एपामिनोंडास स्पार्टन सैन्याचा पराभव केला. कारण स्पार्टन सैन्य नेहमीच त्यांच्या सर्वात मजबूत तुकडीला उजव्या बाजूला ठेवत असे; परंतु एपामिनोंडासने उलट केले. त्यांनी त्यांचे सर्वात मजबूत सैन्य डाव्या बाजूला ठेवले आणि ते आणखी खोलवर नेले. यामुळे त्यांची ताकद थेट स्पार्टन सैन्याच्या सर्वात मजबूत भागात पोहोचली आणि त्यांनी त्यांना तिथेच चिरडून टाकले. 

मस्क यांची निवडणूक योजनादेखील अशीच आहे आणि ते संपूर्ण अमेरिकेत निवडणुका लढवणार नाहीत. उलट, ते सिनेटच्या दोन-तीन जागा आणि अमेरिकन काँग्रेसच्या आठ-दहा जागांवर लक्ष केंद्रित करतील. मस्क यांच्या पक्षाने या जागा जिंकल्या, तर त्यांचा पक्ष इतक्या कमी फरकाने कायदे (बिले) थांबवण्यात किंवा पास करण्यात निर्णायक भूमिका बजावू शकतो.

मस्क यांचे म्हणणे असे आहे, की त्यांच्या पक्षाचे उमेदवार अशा मतदारसंघांवर धोरणात्मकरित्या लढतील, जे सर्वोत्तम परतावा देण्याचे आश्वासन देतात आणि ते ज्या विधेयकांना पास करतात, तेवढ्याच जागा जिंकतील. मस्क यांची प्रचंड संपत्ती अनेक गोष्टी शक्य करते, तरी हे सर्व सांगण्यापेक्षा सोपे आहे. त्याच वेळी, अमेरिकेची राजकीय रचना द्विपक्षीय व्यवस्थेला समर्थन देते आणि नवीन येणाऱ्यांसाठी ती मोडणे कठीण आहे. ग्रीन पार्टी, लिबर्टेरियन पार्टी इत्यादी अनेक पक्षांनी प्रयत्न केले आहेत. राष्ट्रीय स्तरावरील निवडणुका लढवण्यासाठी, कोणत्याही नवीन पक्षाला संघीय निवडणूक आयोगाकडे नोंदणी करावी लागते, त्यानंतरच तो निवडणूक क्रियाकलापांवर एका विशिष्ट मर्यादेपेक्षा जास्त खर्च करू शकतो, तर मस्क यांच्या पक्षाने अद्याप नोंदणी केलेली नाही.

नवीन पक्ष खरोखरच अमेरिकन राजकारणात स्थान मिळवू शकतो का?

केंद्र व राज्यांचे स्वतःचे नियम आहेत आणि पक्षाच्या अध्यक्षपदाच्या उमेदवाराला सर्व 50 राज्यांमध्ये मतपत्रिकेवर येण्यासाठी, त्याला प्रत्येक राज्याच्या आवश्यकता वैयक्तिकरित्या पूर्ण कराव्या लागतात. या सर्वांसाठी तळागाळातील उपस्थिती आणि संयम आवश्यक आहे. मस्क यांचे वैयक्तिक आकर्षण आणि संपत्ती काहीही असो; इतक्या मोठ्या प्रमाणात पक्ष संघटना तयार करणे सोपे नाही. मस्क यांचा जन्म दक्षिण आफ्रिकेत झाला असला, तरी तो अध्यक्षपदासाठी निवडणूक लढवू शकत नाही. 

अब्जाधीशांना केवळ पक्ष स्थापन करावाच लागणार नाही, तर त्या उमेदवाराच्या प्रचारासाठी निधी उपलब्ध करून देण्यासाठी पुरेशा उंचीचा अध्यक्षपदाचा उमेदवारही उभा करावा लागेल. अमेरिकेत नवीन राजकीय पक्ष स्थापन करणे सोपे वाटते; परंतु प्रत्यक्षात ही एक अतिशय गुंतागुंतीची आणि दीर्घ प्रक्रिया आहे. 

मस्क यांच्या अलिकडच्या ‘अमेरिका पार्टी’ च्या घोषणेनंतर, पुन्हा एकदा प्रश्न उपस्थित झाला आहे, की नवीन पक्ष खरोखरच अमेरिकन राजकारणात स्थान मिळवू शकतो का? कोणत्याही नवीन पक्षाला प्रथम औपचारिक नाव ठरवावे लागते. यासोबतच, त्याला पक्षाचे अध्यक्ष, कोषाध्यक्ष आणि इतर अधिकारी यासारख्या जाहीरनाम्याची आणि संघटनात्मक रचनेची आवश्यकता असते.

ही रचना राज्य आणि राष्ट्रीय पातळीवर काम करण्यासाठी तयार आहे. जर पक्षाला अमेरिकेत अध्यक्ष, सिनेट किंवा प्रतिनिधी सभागृहासारख्या संघीय निवडणुका लढायच्या असतील तर त्याला संघीय निवडणूक आयोग (एफईसी) मध्ये नोंदणी करावी लागेल. तसेच, निधी उभारणी आणि खर्च करण्यासाठी पक्षाला पारदर्शक नियमांचे पालन करावे लागेल. 

यापूर्वी असे प्रयत्न कोणी केले होते?

अमेरिकेत सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे मतपत्रिकेवर पक्षाचे नाव मिळवणे. यासाठी, प्रत्येक राज्याचे वेगवेगळे कायदेशीर नियम आहेत: अनेक राज्यांमध्ये, हजारो वैध नागरिकांच्या स्वाक्षऱ्या गोळा करणे अनिवार्य आहे. काही राज्यांमध्ये गेल्या निवडणुकीत ठराविक टक्केवारीची मते मिळण्याची अट असते. पक्ष चालवण्यासाठी, उमेदवार उभे करण्यासाठी आणि प्रचार करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात पैशांची आवश्यकता असते.

यासाठी खासगी देणगीदार आणि समर्थकांकडून निधी उभारावा लागतो. याव्यतिरिक्त, अध्यक्षीय निवडणुकीच्या प्रचारादरम्यान टीव्हीवरील राष्ट्रीय वादविवादांमध्ये भाग घेण्यासाठी उमेदवाराला 15 टक्के राष्ट्रीय पाठिंंबा दाखवावा लागतो. ते न जमल्याने अनेकांनी राजकीय पक्ष स्थापन केले; परंतु त्यांना यश आले नाही. 

अब्जाधीश उद्योगपती रॉस पेरोट यांना 1992 मध्ये 19 टक्के लोकप्रिय मते आणि कोणत्याही इलेक्टोरल कॉलेजला मते मिळाली नाहीत. त्यांचा पक्ष कोणत्याही राज्यात पहिल्या क्रमांकावर आला नाही. 2000 च्या अध्यक्षीय मोहिमेत, राल्फ नाडरच्या ‘ग्रीन पार्टी’ने फ्लोरिडावर वर्चस्व गाजवले; परंतु त्यांना कोणतीही इलेक्टोरल मते जिंकता आली नाहीत. 1912 मध्ये, ‘प्रोग्रेसिव्ह पार्टी’चे थिओडोर रूझवेल्ट यांनी 27.4 टक्के लोकप्रिय मते आणि 88 इलेक्टोरल मते जिंकली होती. हा एकमेव अपवाद ठरला.