- भागा वरखडे

ब्राझीलमध्ये झालेल्या ‘ब्रिक्स’ शिखर परिषदेत भारताला खूप यश मिळाले. यामध्ये पहलगाममधील दहशतवादी हल्ल्याचा निषेध करण्यात आला आणि सीमापार दहशतवादाचा जाहीरनाम्यात समावेश करण्यात आला. एवढेच नाही, तर सदस्य देशांनी संयुक्त राष्ट्रांमध्ये भारताचा पुढाकार असलेल्या ‘ब्रिक्स’ घोषणेत ‘सीसीआयटी’  म्हणजेच आंतरराष्ट्रीय दहशतवादावरील व्यापक अधिवेशनालाही पाठिंबा दिला.

याअंतर्गत विविध दहशतवादी कारवायांची व्याख्या करण्याची, त्यांना गुन्हेगार घोषित करण्याची, दहशतवाद्यांना शिक्षा करण्याची आणि त्यांना प्रत्यार्पण करण्याची तरतूद आहे. दहशतवादावरील कठोरतेव्यतिरिक्त पायाभूत सुधारणा, बहुध्रुवीय जग इत्यादींवरील भारताच्या भूमिकेला ‘ब्रिक्स’ शिखर परिषदेत पाठिंबा मिळाला. 

भारताच्या कोणत्या भूमिकेला ‘ब्रिक्स’ शिखर परिषदेत पाठिंबा मिळाला?

शांघाय सहकार्य परिषदेच्या घोषणापत्रात बलुचिस्तानमधील दहशतवादी घटनेचा उल्लेख होता; परंतु पहलगाम हल्ल्याचा उल्लेख नव्हता. ‘ब्रिक्स’ शिखर परिषदेत भारताच्या भूमिकेला मोठा पाठिंबा मिळाला. या परिषदेत ‘एआय’ म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जबाबदार वापरावर संयुक्त रणनीती तयार करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला. भारताच्या डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा उपक्रमाचेही कौतुक करण्यात आले.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी आपल्या भाषणात दहशतवादाविरूद्ध शून्य सहनशीलता आणि जागतिक सहकार्याची गरज व्यक्त केली आणि गाझा पट्टीतील संघर्ष आणि इराण आणि इस्रायलमधील तणावाच्या पार्श्वभूमीवर संवादाद्वारे शांतता आणि तोडगा काढण्यावर भर दिला. त्यांनी संयुक्त राष्ट्रसंघ, जागतिक बँक आणि आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीसारख्या बहुपक्षीय संस्थांमध्ये सुधारणांवर भर दिला आणि या संस्थांमध्ये विकसनशील देशांचा सहभाग सुनिश्चित करण्याची मागणी केली. पर्यावरण, हवामान परिषद आणि जागतिक आरोग्य यासारख्या मुद्यांवर बोलताना मोदी यांनी त्यांच्या ‘आयुष्मान भारत योजने’चा उल्लेख केला आणि लोकांचे आणि पृथ्वीचे आरोग्य एकमेकांशी जोडलेले असल्याचे सांगितले.

पंतप्रधान मोदींना दिलेल्या महत्वामुळे चीनचे अध्यक्ष शी जिनपिंग नाराज?

ब्राझीलमध्ये झालेली ‘ब्रिक्स’ शिखर परिषद कायम स्मरणात राहील. कारण शी जिनपिंग अध्यक्ष झाल्यानंतर पहिल्यांदाच ते अनुपस्थित होते. जिनपिंग इतक्या महत्त्वाच्या परिषदेला का आले नाहीत, याबद्दल अनेक तर्क आहेत. जिनपिंग यांच्या पदाला धोका असल्याचे एक वृत्त होते; परंतु ते खरे वाटत नाही. चीन हा असा देश आहे, ज्याचे सत्य कधीही सार्वजनिक केले जात नाही. वस्तुस्थिती अशी आहे, की जिनपिंग यांची चीनी सत्तेवरील पकड अजूनही खूप मजबूत आहे. जिनपिंग यांनी ‘ब्रिक्स’ शिखर परिषदेला हजेरी लावली नाही. कारण त्यांना ब्राझीलमध्ये मोदी यांना देण्यात आलेली विशेष वागणूक आवडली नाही. मोदी केवळ ‘ब्रिक्स’ शिखर परिषदेला उपस्थित राहण्यासाठी गेले नव्हते, तर ते ब्राझीलचे खास पाहुणे होते.

रिओ दि जानेरो येथे झालेल्या ‘ब्रिक्स’ शिखर परिषदेला उपस्थित राहिल्यानंतर ते द्विपक्षीय चर्चेसाठी ब्राझिलियाला गेले. ब्राझीलच्या लुला सरकारने भारतीय पंतप्रधानांच्या सन्मानार्थ रात्रीचे जेवण आयोजित केले होते. स्वतःला शक्तिशाली आणि महत्त्वाचे मानणारे जिनपिंग या सगळ्यामुळे नाराज झाले. त्यामुळे ते शिखर परिषदेला उपस्थित राहिले नाहीत. तथापि, हेदेखील खरे आहे, की चीन सध्या विविध समस्यांना तोंड देत आहे. त्यावर मात करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. म्हणून त्यांनी ब्राझीलला न जाण्याचा निर्णय घेतला तर आश्चर्य वाटण्यासारखे काही नाही.

रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतीनदेखील ‘ब्रिक्स’ शिखर परिषदेत उपस्थित नव्हते. युक्रेन युद्धामुळे पुतीन यांच्यावर युद्ध गुन्ह्यांचा आरोप आहे आणि ब्राझील आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाचा सदस्य आहे. पुतीन यांच्यावरील आरोप ब्राझीलमध्ये बंधनकारक होते, म्हणून शिखर परिषदेला उपस्थित राहण्याऐवजी पुतीन यांनी ‘व्हिडीओ कॉन्फरन्स’चा पर्याय निवडला.

तथापि, जर ब्राझीलला हवे असते, तर ते पुतीन यांना अटक होणार नाही असे आश्वासन देऊ शकले असते; परंतु ब्राझीलने असे कोणतेही आश्वासन दिले नाही. या संदर्भात, यजमान ब्राझीलने चीन आणि रशियापेक्षा भारताला जास्त महत्त्व दिले. जागतिक स्तरावर भारताच्या वाढत्या प्रभावाचा हा पुरावा आहे. 

डोनाल्ड ट्रम्प ‘ब्रिक्स’ वर का भडकले?

दरम्यान, अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी ‘ब्रिक्स’ शिखर परिषदेत अमेरिकेच्या धोरणांवर झालेल्या टीकेला गांभीर्याने घेतले आणि ‘ब्रिक्स’ देशांवर कर लादण्याची धमकी दिली; परंतु ट्रम्प यांना हे समजून घ्यावे लागेल, की जागतिक धोरणे अमेरिका किंवा कोणत्याही एका देशानुसार चालवता येत नाहीत. ‘ब्रिक्स’ एक महत्त्वाची जागतिक संघटना म्हणून उदयास येत आहे. जगातील सुमारे अर्धी लोकसंख्या येथे राहते. जागतिक भूभागाच्या 36 टक्के भूभाग या देशांत आहे. 

जागतिक जीडीपीमध्ये ‘ब्रिक्स’ देशांचा वाटा सुमारे 40 टक्के आहे. ‘ब्रिक्स’मध्ये विकासक आणि ग्राहकांची संख्या सर्वाधिक आहे. सध्या, त्याच्या सदस्यांची संख्या अकरा आहे; परंतु ती आणखी वाढेल. भारत महत्त्वाचा आहे. कारण तो एक मोठा लोकशाही देश असून एक मोठी अर्थव्यवस्था आहे. त्याने अलिकडच्या वर्षांत प्रचंड प्रगती केली आहे. जागतिक मंदीच्या काळातही, भारतीय अर्थव्यवस्थेचा विकास दर जगात सर्वात वेगवान आहे. 

‘ब्रिक्स’चे सदस्य देश बहुतेक उदयोन्मुख अर्थव्यवस्था आहेत. भारत या संघटनेला अमेरिकाविरोधी किंवा पश्चिमेकडील देशविरोधी मानत नाही. यापूर्वी जेव्हा चीनने अमेरिकन डॉलरला आव्हान देण्यासाठी ‘ब्रिक्स’च्या स्वतःच्या चलनाची भाषा केली होती, तेव्हा भारताने त्याला विरोध केला होता. एकूणच, सर्वांना सोबत घेऊन जाण्याचा हा दृष्टिकोन भारताला महत्त्वाचा बनवतो.

मोदी यांनी असेही म्हटले, की पुढील वर्षी ‘ब्रिक्स’च्या अध्यक्षपदाची जबाबदारी स्वीकारताना, आम्ही या जागतिक संघटनेला एक नवीन ओळख देण्यासाठी काम करू. ‘ब्रिक्स’ म्हणजे परस्पर सहकार्य आणि शाश्वत विकासासाठी लवचिकता आणि नवोपक्रमाला प्राधान्य देणे. भारताने जी-20 च्या अध्यक्षपदाच्या काळात ‘ग्लोबल साउथ’ला प्राधान्य दिले होते. त्यांनी असेही म्हटले, की ‘ब्रिक्स’मध्ये अधिक समावेशक आणि समतापूर्ण जागतिक भविष्य घडवण्याची प्रचंड क्षमता आहे आणि ती ‘ग्लोबल साउथ’चा आवाज बळकट करते.

पुढच्या वर्षी ‘ब्रिक्स’ शिखर परिषदेचे अध्यक्षपद भारताकडे

भारत जी-२०, क्वाड, ‘ब्रिक्स’ आणि ‘एससीओ’ (शांघाय सहकार्य परिषदे)चा सदस्य आहे आणि जी-७ मध्ये आमंत्रित सदस्य आहे. हे जागतिक स्तरावर भारताचे वाढत्या महत्त्वाचे लक्षण आहे. भारत इतर देशांना एकमेकांशी जोडण्याबद्दल बोलत असल्याने, येत्या काळात त्याची भूमिका आणखी महत्त्वाची होणार आहे. नजीकच्या भविष्यात, बहुध्रुवीय जग निर्माण करण्यात तो मोठी भूमिका बजावेल.  गेल्या वर्षी जेव्हा तुर्कस्तानने ‘ब्रिक्स’चे सदस्य होण्यासाठी अर्ज केला, तेव्हा पाश्चात्य देश आणि गुंतवणूकदार आश्चर्यचकित झाले.

आश्चर्याचे कारण म्हणजे तुर्कस्तानचे ‘नाटो’ समूहाचे सदस्यत्व. तुर्कस्तानचे अध्यक्ष रेसेप तय्यिप एर्दोगान यांनी अनेक वेळा जाहीरपणे सांगितले, आहे की त्यांना ‘ब्रिक्स’चे सदस्यत्व हवे आहे; परंतु तुर्कस्तानला ‘ब्रिक्स’ सदस्यत्व देण्यास बहुतांश सदस्यांची तयारी नव्हती. 

भारताव्यतिरिक्त ‘ब्रिक्स’मध्ये चीन, रशिया, ब्राझील आणि दक्षिण आफ्रिका यांचा समावेश आहे. ब्राझीलच्या एका राजनयिकाने म्हटले आहे, की चीन आणि भारताने गेल्या वर्षी तुर्कस्तानच्या ‘ब्रिक्स’मधील सदस्यत्वाला विरोध केला होता. तुर्कस्तानने कायम पाकिस्तानधार्जिणी भूमिका घेतली आहे. काश्मीरच्या प्रश्नांत नाक खुपसताना त्याची भूमिका भारतविरोधी राहिली आहे. पहलगाम दहशतवादी हल्ल्यानंतरही त्याने भारताच्या विरोधात गरळ ओकली; शिवाय ‘ऑपरेशन सिंदूर’च्या वेळी भारताविरोधात पाकिस्तानला ड्रोन व अन्य शस्त्रास्त्रे पुरवली. ‘ब्रिक्स’कडे अनेकदा जी ७ चा पर्याय म्हणून पाहिले जाते. जी 7 हा अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील पाश्चात्य देशांचा एक संघ आहे आणि म्हणूनच आतापर्यंत ‘नाटो’ सदस्य असलेल्या कोणत्याही देशाला ‘ब्रिक्स’चे सदस्यत्व मिळालेले नाही. 

रशिया आधीच ‘ब्रिक्स’मध्ये तुर्कस्तानचा समावेश करण्यासाठी फारसा उत्साह दाखवत नव्हता. रशियाचे परराष्ट्र मंत्री सर्गेई लावरोव्ह यांनी गेल्या वर्षी जूनमध्ये सांगितले होते, की 2024 मध्ये पाच नवीन देश जोडल्यानंतर ‘ब्रिक्स’ला आणखी विस्तार करण्यात रस नाही. या पार्श्वभूमीवर ब्राझीलमध्ये झालेल्या ‘ब्रिक्स’परिषदेत तुर्कस्तानच्या सदस्यत्त्वाचे दरवाजे कायमस्वरुपी बंद करण्यात आले. पुढच्या वर्षी ‘ब्रिक्स’ शिखर परिषदेचे अध्यक्षपद भारताकडे आहे. या पार्श्वभूमीवर आताही परिषद महत्त्वाची होती आणि त्यात भारताने आपले महत्त्व अधोरेखित केले.