- भागा वरखडे
जगाने 21व्या शतकात प्रवेश करून 25 वर्षे लोटली असली, तरी अजूनही जादूटोणा, मंत्र-पिशाच्च, भूत, करणी, पैशांचा पाऊस आदी कारणांची भीती किंवा आमिष दाखवून लूट करण्याचे प्रकार सुरू आहेत. जादूटोणाविरोधी कायदा होऊनही हे प्रकार थांबत नाहीत. त्याचे कारण आपल्याकडील नेते, संशोधक, शिक्षित आणि कथित विद्वानांचा वैचारिक गोंधळ संपलेला नाही. कार्यकारण भाव आणि तात्विकतेचा विचारच केला जात नाही. ज्या देशात लोक शनिवारी नखे कापत नाहीत किंवा तीन ज्योतिषी आणि शेजारच्या काकूंशी सल्लामसलत केल्याशिवाय मालमत्ता खरेदी करत नाहीत, तिथे भारतीय राजकारणी, क्रिकेटपटू आणि चित्रपट तारे केवळ तर्काने काम करतात असे मानणे पूर्णपणे मूर्खपणाचे आहे.
छत्तीसगडमध्ये दोन डझन लोकांना जादूटोण्याच्या नावाखाली लुटले
छत्तीसगडमधील बालोद या छोट्या जिल्ह्यात जवळजवळ दोन डझन लोकांना जादूटोण्याच्या नावाखाली पुरलेला खजिना शोधून काढताना लुटले गेले आहे. पूर्ण आकडेवारी अद्याप उपलब्ध नाही. कारण लोक आता फसवणूक झाल्याचे मान्य कयला तयार नाहीत. फसवले गेले आहे हे मान्य करण्यासाठी धाडस लागते. मानव एकामागून एक अनेक ग्रहांवर पोहोचत आहेत आणि मानवरहित अंतराळयान आणखी दूरच्या ग्रहांवर पोहोचत आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता नैसर्गिक मानवी बुद्धिमत्तेला पूर्णपणे पराभूत करत आहे, तरीही केवळ छत्तीसगड किंवा भारतातच नाही, तर जगाच्या अनेक भागात लोक अजूनही अंधश्रद्धेत बुडालेले आहेत. दर आठवड्याला, या छोट्या राज्यात अर्धा डझन घटना घडतात, ज्या अंधश्रद्धा म्हणून पुन्हा पोस्ट केल्या जाऊ शकतात. लोकांचा विश्वास इतका प्रचंड आहे, की ते पूर्ण धर्मनिरपेक्षतेने फसवणुकीचा आनंद घेत आहेत. आता दोन डझन लोक पुढे आले आहेत, ज्यांनी दफन केलेला खजिना शोधण्यात लाखो रुपये गमावले आहेत.
मुलांची वैज्ञानिक मानसिकता घडवण्याची गरज आहे. त्यासाठी प्राथमिक शाळांपासून वैज्ञानिक मानसिकता घडवणारे शिक्षण देण्याची गरज आहे. विनोबा भावे यांनी श्रद्धा आणि अंधश्रद्धातील फरक दाखवणारे एक छोटे उदाहरण दिले होते. अध्यात्मात श्रद्धा असते. अंधश्रद्धा नसते; परंतु श्रद्धा आणि अंधश्रद्धातला सूक्ष्मसा फरक ओळखता आला पाहिजे. परमेश्वरावर कितीही श्रद्धा असली, तरी दिल्लीला जाणाऱ्या ट्रेनमध्ये बसले, तरी ती चेन्नईला जात नसते, असे विनोबाजींनी सांगितले होते.
जिथे आरोग्य सेवा उपलब्ध नाहीत, तिथे जादूटोणा आहे. जिथे कायदा ढिला आहे तिथे पंचायती भरतात. आदिवासी भागात तांत्रिकांना अजूनही ‘देवदूत’ मानले जाते. झारखंड, छत्तीसगड आणि ओडिशा सारख्या राज्यांमध्ये तांत्रिकांचे मोठे जाळे आहे. ते दावा करतात, की ते पाऊस आणू शकतात, बालमृत्यू रोखू शकतात आणि रोगांचे उच्चाटन करू शकतात.
चेटकीण, भूत किंवा त्यागाचा अभाव ही प्रवृत्ती थांबत नाही, उलट वाढत आहे. सरकारी आकडेवारी दर्शवते की दरवर्षी अंधश्रद्धेमुळे खून आणि अपहरणाच्या सुमारे 100 ते 150 घटना घडतात; परंतु ही संख्या प्रत्यक्ष घडणाऱ्या घटनांपेक्षा खूपच कमी आहे, कारण बहुतेक प्रकरणे नोंदवली जात नाहीत. गावपंचायत शिक्षा देते, महिला भीतीपोटी गप्प राहतात आणि समाज ती परंपरा म्हणून नाकारतो. भारताचे भविष्य यातच आहे!
एकीकडे डिजिटल अटकेने तर दुसरीकडे अंधश्रद्धेच्या नावाखाली फसवले जाते
मुलांना अंधश्रद्धेविरुद्ध शिकवले पाहिजे, जेणेकरून ते प्रौढ म्हणून किंवा त्यांच्या बालपणीही अशा फसवणुकीला बळी पडणार नाहीत. अशी मुले घरी जाऊन त्यांच्या पालकांना आणि कुटुंबातील इतर सदस्यांना अंधश्रद्धेविरुद्ध शिक्षित करू शकतील; पण पुरलेल्या खजिन्याच्या शोधाच्या पलीकडे, स्मशानभूमीत आकाशातून पैशांचा वर्षाव करण्याचे आश्वासन लोकांना इतके आकर्षक वाटते, की ते त्यात लाखो रुपये गुंतवतात.
संबंधित लेख वाचा: आणखी एकीला डाकीण ठरवलं… नंदुरबारमध्ये काल्लीबाई ओल्या तडवीचा निर्घृण खून |
आता जेव्हा शेअर बाजारातील गुंतवणूकदार चंद्रावर भूखंड खरेदी करण्यास तयार असतात, तेव्हा सामान्य लोकांच्या फसवणुकीबद्दल काय म्हणता येईल? एकीकडे लोकांना क्रिप्टो चलनाची स्वप्ने दाखवून आधुनिक पद्धतीने फसवले जात आहे आणि दुसरीकडे, जादू आणि जादूटोण्याच्या नावाखाली त्यांची फसवणूक केली जात आहे. भारतातील लोक दोन वेगवेगळ्या शतकांच्या संस्कृतीत राहत आहेत आणि दोन वेगवेगळ्या शतकांच्या संस्कृतींनी त्यांना लुटले जात आहे. काही लोकांना डिजिटल अटकेच्या आश्वासनाने फसवले जाते, तर काहींना फक्त जादू आणि राखेच्या आश्वासनाने फसवले जाते.
याचा अर्थ असा, की या देशात एके-47 सारख्या प्राणघातक आधुनिक बंदुका वापरात आहेत आणि पाषाणयुगातील दगडी शस्त्रेदेखील वापरात आहेत. या देशातील लोकांमध्ये वैज्ञानिक जागरूकतेच्या अभावामुळे फसवणूक करणारे, दरोडेखोर, तांत्रिकांचे फावते. आज लोक अशा फसवणुकीला बळी पडत आहेत आणि स्वतःच्या मुलांचे बळी देत आहेत. आजारी मुलाला बरे करण्यासाठी निरोगी मुलाचा बळी दिला जात आहे. इतरांच्या मुलांचा बळी देणाऱ्यांची संख्या आणखी जास्त आहे. जनजागृतीसाठी कोणताही शॉर्टकट असू शकत नाही.
अंधश्रद्धा पूर्णपणे नष्ट केली जाऊ शकते किंवा ती घट्ट रुजू शकते. लोक विविध धार्मिक, आध्यात्मिक, तांत्रिक आणि चमत्कारिक उपायांकडे वळू शकतात; परंतु त्यांच्या समस्या कायम राहतील आणि त्यांची संपत्ती अपरिहार्यपणे कमी होईल. अशा फसव्या तांत्रिकांकडून अनेक मुली आणि महिलांचे शोषण होत आहे आणि अंधश्रद्धाळू कुटुंबे त्यांना स्वीकारण्यास तयार आहेत. देशात एकाच वेळी जागरूकता येऊ शकत नाही; परंतु किमान शाळकरी मुलांमध्ये एक मजबूत पाया रचला जाऊ शकतो, ज्याचा कुटुंबातील इतर मुलांवर इच्छित परिणाम होईल. सत्ता धोरणातून, प्रतिभा प्रशिक्षणातून आणि प्रसिद्धी कठोर परिश्रमातून येऊ शकते; पण पडद्यामागे कुठेतरी, एक छोटासा नारळ अजूनही फोडला जात आहे, दारावर लिंबू ठेवले जात आहे.
पंतप्रधान मोदींपासून इंदिरा गांधींपर्यंत… अंधश्रद्धांना पूरक विधाने
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना एक मजबूत आणि निर्णायक नेता म्हणून पाहिले जात असूनही, आध्यात्मिक साधनेत ते खोलवर गुंतलेले आहेत. मोठ्या राजकीय घटनांपूर्वी केदारनाथ, काशी विश्वनाथ आणि इतर पवित्र स्थळांना ते भेटी देतात. देशाने पाहिले आहे की त्यांच्या कारकिर्दीचे महत्त्वाचे टप्पे बहुतेकदा देवाला मूक नमस्काराने सुरू होतात. वैज्ञानिक समारंभात ते अंधश्रद्धांना पूरक विधाने करतात. विविध पक्षांचे नेते शांतपणे ज्योतिषांचा सल्ला घेतात.
इंदिरा गांधी तसेच अनेक नेते उघडपणे आध्यात्मिक सल्ला घेत असत. हे सर्वज्ञात आहे, की ज्योतिषांनी काँग्रेसच्या राजकीय नियोजनात भूमिका बजावली होती. असे म्हटले जाते, की दिल्ली कार्यालयाची वास्तुशास्त्रानुसार एकापेक्षा जास्त वेळा पुनर्बांधणी करण्यात आली आहे. भिंती बदलण्यात आल्या आहेत, आरसे बसवण्यात आले आहेत. कारंजे बसवण्यात आले आहेत. राजकीय ऊर्जा ईशान्येकडे वाहत राहावी आणि त्रास टाळता यावा, यासाठी हे सर्व केले आहे. नेते प्रत्येक मुलाखतीत हे नाकारतील.
अंधश्रद्धेच्या बाबतीत बॉलिवुड आणि क्रिकेटर्सदेखील मागे नाहीत
जर राजकारण नाटक असेल, तर क्रिकेट भावना आहे. असे एक मैदान आहे, जिथे अंधश्रद्धा खरोखरच स्टेडियमच्या दिव्यांपेक्षा जास्त चमकते, तर ते क्रिकेटचे मैदान आहे. सचिन तेंडुलकर आपला डावा पॅड प्रथम घालण्यासाठी प्रसिद्ध होता. देव असो वा योगायोग; कोणीही क्रम बदलण्याची हिंमत केली नाही. बाहेरून बर्फासारखा थंड असलेला धोनी लष्करी शिस्तीसह दिनचर्येचे पालन करण्यासाठीदेखील ओळखला जातो. एकेकाळी, त्याचे लांब केस फक्त एक शैली नव्हते. चाहत्यांना असे वाटत होते, की ते ‘टीम इंडिया’साठी एक भाग्यवान आकर्षण आहे.
विराट कोहली मोठ्या स्पर्धांपूर्वी मंदिरांना भेट देताना, पवित्र धागे बांधताना दिसतो. अनुष्का शर्मा तणावपूर्ण सामन्यांमध्ये स्टँडमध्ये ध्यान करताना दिसली, तेव्हा संपूर्ण देश अचानक चांगल्या वातावरणावर विश्वास ठेवू लागला हे कोण विसरू शकेल? सर्वात निर्भय गोलंदाज आणि फलंदाजांच्या मनातही न पाहिलेल्या गोष्टींची यादी असते. तेच मोजे, तेच हातमोजे, तीच ‘वॉर्म-अप प्लेलिस्ट’ खेळपट्टीवर जाण्याचा तोच मार्ग. मार्ग बदलला तर अचानक विकेट पडते. विज्ञान त्यावर हसते; पण क्रिकेट चाहते यावर वाद घालतात.
अजय देवगण बराच काळ नऊ क्रमांकाशी संबंधित आहे, त्याचे अनेक चित्रपट या तारखेला प्रदर्शित होतात. कारण अंकशास्त्र त्याला अनुकूल आहे. एकता कपूरने तिच्या शोच्या शीर्षकात ‘क्यूंकी सास भी कभी बहू थी’ या शीर्षकात अतिरिक्त अक्षरे जोडली आहेत, कारण तिच्या अंकशास्त्रज्ञांनी यशासाठी बूस्टर शॉट म्हणून सल्ला दिला आहे. शाहरुख खान त्याच्या गाढ श्रद्धेसाठी ओळखला जातो आणि मोठ्या रिलीजपूर्वी तो अनेकदा धार्मिक स्थळांना भेट देतो. सलमान खान, ज्याच्या कारकिर्दीत अनेक चढ-उतार आले आहेत, तो संरक्षणात्मक आकर्षणे बाळगण्यासाठीदेखील ओळखला जातो.
शिस्त आणि बुद्धिमत्तेचे प्रतीक असलेले अमिताभ बच्चन नियमितपणे ज्योतिषाचा सल्ला घेतात आणि विशिष्ट रत्नांवर त्यांचा गाढ विश्वास आहे. ‘हाय-टेक’ कॅमेरे आणि आंतरराष्ट्रीय गर्दी असलेल्या आधुनिक सेटवरही ‘मुहूर्त’ हा शब्द अजूनही कायम आहे. चित्रपटाचा पहिला शॉट आशीर्वादित असतो, क्लॅपबोर्डला पवित्र वस्तू मानले जाते आणि निर्माता नाही तर पुजारी प्रकल्प सुरू करतो. याशिवाय, सर्वात प्रगत कॅमेरा देखील डोळे मिचकावण्यास नकार देतो.
या सर्वांचा विनोद असा आहे, की अंधश्रद्धा आता जवळजवळ फॅशनेबल बनली आहे. चित्रपटांची नावे संख्येमुळे बदलतात, घरे दिशानिर्देशांमुळे निवडली जातात, कार रंगसंगतीमुळे खरेदी केल्या जातात आणि मोबाईल नंबर नेटवर्क कनेक्टिव्हिटीसाठी नाही, तर ‘शुभ योग’ साठी निवडले जातात. या अप्रत्याशित जगात अजूनही एक सामान्य माणूस सांत्वन शोधत असतो. अंधश्रद्धा जादूबद्दल नाही, ती नियंत्रणाबद्दल आहे. ती मन आणि जगामधील एक मूक करार आहे. भारतासारख्या देशात, जिथे विश्वास तर्कापेक्षा मजबूत आहे आणि आशा भीतीपेक्षा मजबूत आहे. भारताचा आत्मा अंधश्रद्धेच्या वेदीवर बलिदान दिला जात असतो.
