(भागा वरखडे)
भारताची ज्ञान परंपरा आणि सांस्कृतिक वारशाच्या समृद्धीने पुन्हा एकदा जागतिक स्तरावर आपली प्रतिष्ठा प्रस्थापित केली आहे. ‘युनेस्को’ (युनायटेड नेशन्स एज्युकेशनल, सायंटिफिक अँड कल्चरल ऑर्गनायझेशन) ने आपल्या 'मेमरी ऑफ द वर्ल्ड' रजिस्टरमध्ये दोन महान भारतीय ग्रंथ, भगवद्गीता आणि भरत मुनींचे 'नाट्यशास्त्र' समाविष्ट करून भारताच्या शाश्वत परंपरा आणि सांस्कृतिक श्रेष्ठतेला जागतिक मान्यता दिली आहे.
पुण्याच्या भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेच्या संग्रहातील भगवद्गीता आणि भरत मुनींचे 'नाट्यशास्त्र' ही दूर्मीळ हस्तलिखिते आता जागतिक वारसा झाली आहेत. ही केवळ भारतासाठीच नाही, तर जागतिक संस्कृती आणि संपूर्ण मानवजातीसाठी अभिमानाची बाब आहे. कारण हे दोन्ही ग्रंथ केवळ भारतीय जीवनाच्या दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंबच नाहीत, तर जागतिक सभ्यतेला दिशा देणारे तात्विक आणि कलात्मक दीपस्तंभ आहेत. 
युनेस्कोकडून ‘भगवद्गीता’ आणि 'नाट्यशास्त्र' ला जागतिक वारसा मिळणे म्हणजे काय?
या मान्यताने हे सिद्ध केले आहे, की भारताच्या आध्यात्मिक, सांस्कृतिक आणि कलात्मक परंपरा आजही तितक्याच प्रासंगिक आणि प्रभावशाली आहेत. ‘युनेस्को मेमरी ऑफ द वर्ल्ड रजिस्टर’ हे ऐतिहासिक वारशाचे दस्तावेजीकरण करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठ आहे. ‘मेमरी ऑफ द वर्ल्ड’ हा कार्यक्रम ‘युनेस्को’ द्वारे 1992 मध्ये जगातील महत्त्वाच्या डॉक्युमेंटरी हेरिटेजचे जतन, डिजिटायझेशन आणि प्रसार करण्याच्या उद्देशाने सुरू करण्यात आला आणि त्याला आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळवून दिली.
अशा प्रकारचे ऐतिहासिक ग्रंथ, हस्तलिखिते, नोंदी, चित्रे, दृकश्राव्य साहित्य आणि इतर डॉक्युमेंटरी वारसा जतन करणे आणि मानवी सभ्यतेच्या स्मृती आणि संस्कृतीचे जतन करणारे सार्वत्रिक वारसा म्हणून स्थापित करणे हा त्याचा मुख्य उद्देश आहे.
सुरक्षितता, डिजिटायझेशन आणि दस्तवेजांचे जागतिक प्रदर्शन हे सुनिश्चित करतात, की आपला वारसा काळाच्या ओघात हरवला जाणार नाही; परंतु युगानुयुगे राहील. ‘युनेस्को’च्या या रजिस्टरमध्ये कोणत्याही दस्तवेजाचा समावेश करणे हे त्याच्या जागतिक मान्यता आणि कालातीत महत्त्वाचा पुरावा आहे. ‘युनेस्को’च्या आंतरराष्ट्रीय सल्लागार समिती आणि कार्यकारी मंडळाने निवडलेल्या नोंदी केवळ संबंधित देशांच्या वारशाचीच ओळख करत नाहीत, तर संशोधन, शिक्षण आणि सांस्कृतिक संवादाला प्रोत्साहन देतात.
‘मेमरी ऑफ द वर्ल्ड’मध्ये भारताच्या 14 नोंदी आहेत. 2025 मध्ये ‘युनेस्को’च्या माहितीपट हेरिटेजच्या नवीन यादीमध्ये एकूण 74 नवीन संग्रह समाविष्ट केले गेले आहेत. 72 देश आणि चार आंतरराष्ट्रीय संस्थांच्या नोंदणीमध्ये समाविष्ट केलेल्या नोंदींची संख्या 570 झाली आहे. या वर्षीच्या नोंदींमध्ये 'वैज्ञानिक क्रांती', 'इतिहासात महिलांचे योगदान' आणि 'बहुपक्षीयता' यांसारख्या थीम समाविष्ट आहेत. ‘युनेस्को’चे उद्दिष्ट केवळ कागदपत्रांचे जतन करणे नाही, तर मानवतेच्या समान मूल्यांचे आणि इतिहासाचे रक्षण करणे हेदेखील आहे.
गीता आणि नाट्यशास्त्राच्या समावेशासह, भारताच्या आता ‘मेमरी ऑफ द वर्ल्ड’ रजिस्टरमध्ये एकूण 14 नोंदी आहेत, ज्यावरून हे सिद्ध होते, की भारत आपला कागदोपत्री वारसा जपण्यासाठी आणि जागतिक मंचावर सादर करण्यासाठी कटिबद्ध आहे. याआधी ताम्रपट, ऋग्वेद, तुलसीदासांचे रामचरितमानस, पंचतंत्र, अष्टाध्यायी या महत्त्वाच्या ग्रंथांनाही त्यात स्थान मिळाले आहे. भारतासाठी, हा केवळ सांस्कृतिक प्रतिष्ठेचा विषय नाही, तर भावी पिढ्यांसाठी चेतना वाढवण्याचे एक माध्यम आहे.
संबंधित लेख वाचा: 1) आता तर ‘युनेस्को’ने देखील सांगितलं, शाळेतला ‘पीटी’चा तास हरवला…! |
भगवद्गीता…केवळ हिंदूंचा ग्रंथ नाही, तर व्यावहारिक जीवनात मार्गदर्शन करणारा एक तात्विक ग्रंथ
भारताचा शाश्वत आध्यात्मिक संदेश म्हणजे ‘गीता.’ भगवद्गीता हा भारतीय तत्त्वज्ञान, धर्म आणि जीवनाच्या दृष्टिकोनाचा सर्वात आदरणीय आणि कालातीत ग्रंथ आहे. हा ७०० श्लोकांचा संवाद आहे, जो महाभारताच्या भीष्मपर्वांतर्गत येतो. त्यात भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला धर्म, कर्म, योग, भक्ती आणि आत्मज्ञानाची अशी एकत्रित शिकवण दिली होती, जी आजही अतिशय समर्पक आहे. हा केवळ हिंदू धर्माचा मुख्य धार्मिक ग्रंथ नाही, तर व्यावहारिक जीवनात मार्गदर्शन करणारा एक तात्विक ग्रंथ आहे. गीतेचा प्रभाव मर्यादित नसून ती जगभरातील विचारवंत, तत्त्वज्ञ, वैज्ञानिक, नेते आणि सामान्य लोकांसाठी चिंतनाचा स्रोत आहे.
महात्मा गांधींनी गीतेचे वर्णन त्यांच्या ‘आध्यात्मिक शब्दसंग्रहाची जननी’ म्हणून केले आहे, तर टॉल्स्टॉय, आइन्स्टाईन आणि अल्डॉस हक्सले यांसारख्या पाश्चात्य विद्वानांनीही तिच्या विचारांच्या गहनतेची प्रशंसा केली आहे. गीतेचा मूळ संदेश आहे, ‘कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन’ म्हणजेच मनुष्याला फक्त त्याचे काम करण्याचा अधिकार आहे, त्याने परिणामांची चिंता करू नये. ही शिकवण केवळ धार्मिकच नाही, तर जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात मार्गदर्शन करते, मग ते धोरण असो वा नेतृत्व, व्यवस्थापन, युद्ध असो किंवा अध्यात्म; भगवद्गीता आजच्या जागतिक समस्या जसे की नैतिक अध:पतन, आध्यात्मिक अशांतता आणि भौतिकवादाची आंधळी शर्यत यासारख्या मूल्यांना बळकट करते.
नाट्यशास्त्रावरील जगातील पहिला ज्ञात ग्रंथ
भारताच्या नाट्यशास्त्राचाही ‘युनेस्को’ने च्या यादीत समावेश झाला आहे. कला सादरीकरणाचे शाश्वत विज्ञान भरत मुनींनी लिहिलेल्या ‘नाट्यशास्त्र’या ग्रंथात आहे. हा नाट्यशास्त्रावरील जगातील पहिला ज्ञात ग्रंथ मानला जातो. नाट्यशास्त्र हा भारतीय रंगभूमी, नृत्य, संगीत आणि नाट्यशास्त्रावरील सर्वात प्राचीन आणि वैज्ञानिक ग्रंथ आहे, जो सुमारे 2000 वर्षांपूर्वी ऋषी भरत मुनींनी लिहिलेला आहे. हे पुस्तक केवळ अभिनय आणि सादरीकरणाच्या तंत्राचा संग्रह नाही, तर त्यात मानवी भावना, मुद्रा आणि संवाद यांचे इतके खोल विश्लेषणात्मक विवेचन आहे, की ते आजही जगभरातील नाट्य कलाकारांसाठी मार्गदर्शकाचे काम करते.
यात केवळ नाटक आणि नृत्याच्या तंत्रांवर प्रकाश टाकला जात नाही, तर रस, भाव-भावाचा सिद्धांतही आहे. शैली, रंगमंच व्यवस्था, संगीत, वेशभूषा आणि अगदी प्रेक्षकांच्या भूमिकेचे तपशीलवार विश्लेषण केले आहे.
या मजकुरात एकूण 36 अध्यायांमध्ये 6 हजाराहून अधिक श्लोक आहेत, जे भारतीय रंगभूमीच्या सौंदर्यशास्त्राची मुळे आणि परंपरा अधोरेखित करतात. नाट्यशास्त्र हे निव्वळ नाटकीय नियमावली नसून भारतीय संस्कृतीची समग्र अभिव्यक्ती आहे. त्यात नमूद केलेल्या नऊ रस सिद्धांतांना (शृंगार, हस्य, करुणा, रौद्र, वीर, भयनक, विभात्सा, अदभूत आणि शांता) जगभरातील नाट्य सिद्धांतांमध्ये त्यांचे स्थान मिळाले आहे.
यामध्ये जीवनाची चार उद्दिष्टे (धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष) पूर्ण करण्यासाठी ‘नाटक’ हे माध्यम मानले गेले आहे. ‘नाटक म्हणजे वेद’ हे भरत मुनींचे विधान या ग्रंथाचे आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व स्पष्ट करते. हे पुस्तक नाटकाच्या तांत्रिक बाबीच दाखवत नाही, तर भारतीय समाज, तत्त्वज्ञान आणि मानसशास्त्र यांचीही झलक दाखवते.
‘युनेस्को’च्या ‘मेमरी ऑफ द वर्ल्ड’ रजिस्टरमध्ये त्याचा समावेश केवळ भारताच्या कलात्मक वारशाची जागतिक पावतीच नाही तर भारतीय अभिव्यक्तीचा बहुआयामी दृष्टीकोन जगासमोर मांडतो. जागतिक संदर्भात गीता आणि नाट्यशास्त्र यांची प्रासंगिकता आज जग अस्तित्त्ववादी संकटे, सांस्कृतिक स्थित्यंतर आणि नैतिक अधःपतनाने ग्रासलेले असताना गीतेचे 'निष्काम कर्म' आणि नाट्यशास्त्राचे 'रस सिद्धांत' जागतिक संवादाला नवी दृष्टी देऊ शकतात.
गीता जीवनातील गहन प्रश्नांची उत्तरे देते, तर नाट्यशास्त्र जीवनाचे कलेमध्ये रूपांतर करण्याची प्रक्रिया स्पष्ट करते. हे दोन्ही ग्रंथ केवळ ज्ञानाचे ग्रंथ नाहीत, तर चैतन्यविस्ताराची माध्यमे आहेत. त्यांची जागतिक वारसा म्हणून केलेली घोषणा हे जग आता भारताच्या ज्ञानपरंपरेचा स्वीकार करत असल्याचे द्योतक आहे. भारतीय ग्रंथांची ही जागतिक मान्यता हा केवळ साहित्यिक सन्मान नाही, तर सांस्कृतिक पुनर्जागरणाकडेही निर्देश करतो. 
भारताच्या शाश्वत संस्कृतीचा, कालातीत शहाणपणाचा आणि कलात्मक उत्कृष्टतेचा जागतिक विजय
भारताची ‘सॉफ्ट पॉवर’ बळकट करण्यासाठी हे एक माध्यम बनू शकते. भारतासारख्या देशासाठी, ज्याला प्राचीन ग्रंथांची विपुल परंपरा आहे, अशी मान्यता केवळ सांस्कृतिक आत्मविश्वास वाढवत नाही तर शैक्षणिक आणि संशोधन कार्याला देखील प्रेरणा देते. ‘युनेस्को’च्या ‘मेमरी ऑफ द वर्ल्ड रजिस्टर’मध्ये गीता आणि नाट्यशास्त्राचा समावेश हा केवळ औपचारिक मान्यता नसून भारताच्या शाश्वत संस्कृतीचा, कालातीत शहाणपणाचा आणि कलात्मक उत्कृष्टतेचा जागतिक विजय आहे.
एकदा भगवद्गीता आणि नाट्यशास्त्राचा ‘युनेस्को’ने अधिकृतपणे ‘मेमरी ऑफ द वर्ल्ड’मध्ये समावेश केला, की त्यांचे जतन, डिजिटायझेशन आणि आंतरराष्ट्रीय संशोधनाला गती येईल. ही केवळ भारताची सांस्कृतिक उपलब्धी नाही, तर ती भारताच्या शाश्वत ज्ञान परंपरेच्या सामर्थ्याचे प्रतीक आहे, जी आजही मानवतेला दिशा देण्याची क्षमता आहे. भारतासाठी वेद, उपनिषदे, तंत्र ग्रंथ, आयुर्वेद संहिता, वास्तुशास्त्र इत्यादी सारख्याच इतर प्राचीन ग्रंथांचे आणि नोंदींचे जागतिक व्यासपीठावर जतन आणि सादरीकरण करण्याची ही एक विशेष संधी आहे.
आपला वारसा जतन करण्याचीच नव्हे, तर जगासोबत शेअर करण्याची ही प्रेरणादायी संधी आहे. या ज्ञानाची निर्मिती, जतन आणि प्रसार करणाऱ्या असंख्य ऋषी, कलाकार, विचारवंत आणि कारागीर यांना ही कामगिरी म्हणजे श्रद्धांजली. भारताच्या सांस्कृतिक पुनर्जागरणाच्या दिशेने हे आणखी एक शक्तिशाली पाऊल आहे.
